Տանջել են քաղաքացիներին ու ռազմագերիներին, ենթարկել կտտանքների՝ անտեսելով Ժնևյան կոնվենցիան. HRW-ի 2 զեկույցը

Միջազգային հեղինակավոր Human Rights Watch իրավապաշտպան կազմակերպությունն այսօր հրապարակել էր զեկույց՝ Ադրբեջանում պատերազմից հետո պահվող ռազմագերիների նկատմամբ իրականացվող խոշտանգումների ու նրանց կտտանքների ենթարկելու մասին: Այս զեկույցից օրեր առաջ էլ կազմակերպությունը հրապարակել էր մեկ ուրիշ զեկույց՝ Արցախի բնակավայրերում մինչ պատերազմը բնակված ու ադրբեջանական ԶՈՒ-ի կողմից գերեվարված քաղաքացիների, գերության ընթացքում նրանց կրած տառապանքների, սպանված ու խոշտանգված քաղաքացիական անձանց մասին:

Հրապարակման սկզբում նշվում էր, որ պատերազմի մեկնարկից ի վեր Արցախում քաղաքացիների տարհանման լայնամասշտաբ գործընթաց էր մեկնարկել, բնակավայրերում մնացել էին եզակի թվով մարդիկ՝ հիմնականում տարեցներ, որոնք էլ հետագայում գերեվարվել են ու կտտանքների ենթարկվել, որոշ մարդիկ մահացել են հենց գերության մեջ, Բաքվում:

Human Rights Watch- ը փաստագրել է մի քանի դրվագներ, երբ ադրբեջանական զինված անձնակազմը բռնի կերպով առեւանգել է խաղաղ բնակիչների, ապա նրանց անմարդկային ու նվաստացուցիչ պայմաններում ենթարկել խոշտանգումների և կալանքի: Երկու գերեվարված անձինք մահացել են, երբ նրանք գտնվել են ադրբեջանական կողմի վերահսկողության ներքո: Նրանցից մեկը, ինչպես, ամենայն հավանականությամբ, կարելի է եզրակացնել առկա տեղեկատվության հիման վրա, եղել է արտադատական մահապատժի զոհ: Այս բոլոր անձինք բերման են ենթարկվել ՝ առանց որևէ հիմքի, որը թույլ կտար նրանց համարել սպառնալիքի աղբյուր. նրանք զենք չեն ունեցել և չեն մասնակցել ռազմական գործողություններին: 

Կազմակերպությունը ներկայացրել է սպանվածների պատմությունները (ըստ նրանց հետ բերման ենթարկված անձանց ու մերձավոր հարազատների պատմությունների) և նրանց, ովքեր իրենք անցել են խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային ու նվաստացուցիչ վերաբերմունքի միջով: Այս հանցագործությունները փաստաթղթավորելու համար կառույցը հարցազրույց է վերցրել 2 նախկին կալանավորվածներից, նրանց ընտանիքի անդամներից և այդ ընտանիքները ներկայացնող փաստաբաններից, ինչպես նաև ուսումնասիրել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում հարազատների և հայաստանյան առաքելության կողմից տրամադրված բժշկական փաստաթղթերը, լուսանկարներն ու տեսանյութերը:

Human Rights Watch-ը նշում է, որ չի կարող պարզել, թե որքան գերի է պահվում Ադրբեջանում իրականում՝ նշելով, որ Հայաստանը ներկայացրել է տվյալներ 240 գերու մասին, Ադրբեջանը վերադարձրել է 69 հայ ռազմագերիների և գերեվարված խաղաղ բնակիչների: Հայաստանի արտգործնախարարությունից փոխանցել են, որ մեկ տասնյակից ավելի խաղաղ բնակիչներ մնում են ադրբեջանական կողմի մոտ: Նրանց ընտանիքները հուսահատ վիճակում են՝ հատկապես հաշվի առնելով բանտարկյալների ահաբեկման բազմաթիվ ցնցող տեսանյութերը և սոցիալական ցանցերում շրջանառվող մի շարք վերադարձող մարդկանց սարսափելի պատմությունները:

Կազմակերպությունը հիշեցնում է՝ Ժնևի չորրորդ կոնվենցիան՝ կապված պատերազմի ժամանակ քաղաքացիական անձանց պաշտպանության մասին, նրանց ճանաչում է որպես «պաշտպանված անձինք»: Այն սահմանում է, որ այն անձանց, «որոնք անմիջականորեն չեն մասնակցում ռազմական գործողություններին, նրանց բոլոր հանգամանքներում պետք է վերաբերվեն մարդկայնորեն ՝առանց որևէ խտրականության ՝ ռասսայի, գույնի, դավանանքի կամ համոզմունքի, սեռի, ծագման կամ ունեցվածքի կամ նման այլ չափանիշների պատճառով»: Ռազմական գործողությունների ընթացքում թույլատրվում է որոշակի վայրում պաշտպանված անձանց ներկալումը կամ հարկադիր մեկուսացումը, եթե դա բացարձակապես անհրաժեշտ է այն իշխանության անվտանգության համար, որի իշխանության տակ են գտնվում: Այլ կերպ ասած, ինչպես նախկին Հարավսլավիայի միջազգային տրիբունալն է նշել, պետք է «լուրջ և իրավական հիմքեր» լինեն `ներկալվածներին այդպիսի տերության անվտանգության համար իրական սպառնալիքի աղբյուր համարելու համար: Միևնույն ժամանակ, պաշտպանված անձանց ազատությունից ապօրինի զրկելը ճանաչվում է որպես Ժնևի կոնվենցիաների լուրջ խախտում կամ ռազմական հանցագործություն:

Որպես Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի կողմ ՝Ադրբեջանը նաև պարտավոր է պահպանել կամայական կալանքը, խոշտանգումները և այլ անմարդկային ու նվաստացուցիչ վերաբերմունքը արգելող դրույթները:

Պաշտպանված անձանց դիտավորյալ սպանությունն ու դաժան վերաբերմունքը, որը փաստագրված է ստորև, միջազգային մարդասիրական իրավունքներում դասվում են որպես ռազմական հանցագործություններ: Ըստ կազմակերպության զեկույցի, Ադրբեջանի իշխանությունները պետք է անհապաղ հետաքննեն քաղաքացիական անձանց ապօրինի ձերբակալման, նրանց նկատմամբ անմարդկային և նվաստացուցիչ վերաբերմունքի, ինչպես նաև մեկ կալանավորված անձի ենթադրյալ արտահերթ դատապարտման ու մահապատժի վերաբերյալ որոշումները, որպեսզի ապահովեն, որ բոլոր ներգրավվածները պատասխանատվության ենթարկվեն: Անհրաժեշտ է նաև ազատել և հայրենադարձել առանց բացառության բոլոր քաղաքացիական անձանց:

Երկրորդ զեկույցն արդեն ամբողջությամբ վերաբերվում է զինծառայողներին, որոնք հայտնվել են Ադրբեջանի մոտ ու համարվում են ռազմագերիներ:

Երկրորդ զեկույցում ևս հավաստվում է, որ ադրբեջանական ուժերը բռնության են ենթարկել հայ ռազմագերիներին 2020 թ.-ի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունից հետո և ընթացքում՝ նրանց դաժան և նվաստացուցիչ վերաբերմունքի և խոշտանգումների ենթարկելով գերեվարելիս, տեղափոխելիս կամ տարբեր կալանավայրերում անազատության մեջ գտնվելու ընթացքում:

«Ադրբեջանի իշխանությունները պետք է հետաքննեն վատ վերաբերմունքի վերաբերյալ բոլոր մեղադրանքները և պատասխանատվության ենթարկեն մեղավորներին: Ադրբեջանը պետք է անհապաղ ազատ արձակի մնացած բոլոր ռազմագերիներին և քաղաքացիական գերիներին և տեղեկություններ տրամադրի այն զինծառայողների և քաղաքացիական անձանց գտնվելու վայրի մասին, որոնց իրավիճակն անհայտ է, բայց վերջին անգամ տեսել են ադրբեջանական կալանքի տակ »,- ասվում է կառույցի հայտարարության մեջ։

«Ձերբակալված հայ զինվորների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքը, այդ թվում և խոշտանգումները զզվելի իրողություն են և համարվում են պատերազմական հանցագործություն: Այդ պատերազմական հանցանքները պետք է անհապաղ պատասխանատվության ենթարկվեն»,-ասել է Human Rights Watch-ի՝ Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի տնօրեն Հյու Ուիլիամսոնը:

Human Rights Watch- ը հարցազրույց է վերցրել չորս նախկին ռազմագերիներից, ովքեր մանրամասն նկարագրում էին իրենց նկատմամբ դաժան վերաբերմունքը կալանավայրում, ինչպես նաև դաժան վերաբերմունքը այլ ռազմագերիների հետ, որոնց հետ նրանք գերեվարվել էին կամ բաժանված էին խցերում: Նրանք բոլորը նկարագրել են երկարատև և կրկնվող ծեծերը: Մեկում նկարագրվում էր, որ խոշտանգել են սուր մետաղական ձողով, իսկ մյուսում  ասում է, որ գերուն ենթարկել են էլեկտրաշոկի, մեկ այլ գերու՝ը բազմիցս այրել են վառվող ծխախոտի մնացորդներով: Տղամարդիկ պահվել են նվաստացուցիչ պայմաններում, նրանց պահելու առաջին օրերին շատ քիչ ջուր են տվել և քիչ սնունդ:

Սոցիալական ցանցերում տեղադրվել են բազմաթիվ տեսանյութեր, որոնք ցույց են տալիս տեսարաններ, որոնցում ադրբեջանցի սպաները վատ վերաբերմունքի են  արժանացնում  հայ ռազմագերիների: Human Rights Watch- ը սերտորեն ուսումնասիրել և ստուգել է այս տեսանյութերից ավելի քան 20-ը, այդ թվում `վերջերս հայրենադարձված ռազմագերիների և զինծառայողների ընտանիքի անդամների հետ հարցազրույցների միջոցով, որոնք տեսանյութերում կան,  բայց դեռ չեն վերադարձել: Human Rights Watch- ը վերանայել է նաև բժշկական փաստաթղթերը:

Խոշտանգումների և դաժան վերաբերմունքի մասին տեղեկությունները մտավախություն են առաջացնում, որ հայ գերիները, որոնք դեռ գտնվում են ադրբեջանական կալանքի տակ, հետագա կտտանքների վտանգի տակ են, հայտնում է Human Rights Watch- ը: Ադրբեջանի իշխանությունները պետք է ապահովեն, որ հայ ռազմագերիները և մյուս կալանավորվածները դեռ անազատության մեջ ունենան այն բոլոր պաշտպանությունները, որոնց նրանք իրավունք ունեն մարդու իրավունքների և հումանիտար միջազգային օրենքների համաձայն, ներառյալ՝ ազատում խոշտանգումներից և վատ վերաբերմունքից:

Ըստ կազմերկպության, անազատության մեջ գտնվող հայ ռազմագերիների թիվը դեռ անորոշ է մնում: 2021 թ. փետրվարի վերջին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում Հայաստանի ներկայացուցչությունը խնդրել էր դատարանին միջամտել Ադրբեջանին ենթադրյալ ռազմագերիների և քաղաքացիական բանտարկյալների 240 դեպքերի վերաբերյալ: Գրասենյակի հաղորդմամբ, այդ դեպքերի մոտ 90 տոկոսում նրանք տրամադրել են լուսանկարչական և (կամ) տեսանյութերի տեսքով ապացույցներ, որոնք հաստատում են, որ ադրբեջանական ուժերը բերման են ենթարկել այդ մարդկանց: