Ռուսաստանը հայտարարել է «Բաց երկնքի պայմանագրից» դուրս գալու մասին. ԱՄՆ-ից հետո կասկածներ ունեն

Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարել է երկրի՝ «Բաց երկնքի պայմանագրից» դուրս գալու ընթացակարգ սկսելու մասին: Նախարարությունը պարզաբանել է, որ այս որոշումը կայացվել է այն բանից հետո, երբ անցյալ տարվա նոյեմբերին ԱՄՆ-ի՝ պայմանագրից դուրս գալուց հետո խախտվել է «մասնակից պետությունների շահերի հավասարակշռությունը», որը ձեռք է բերվել այս պայմանագրի կնքման արդյունքում:

 TACC-ը ներկայացրել է պայմանագրի բոլոր մանրամասները և հավանական պատճառները, թե ինչու է Ռուսաստանը կայացրել նմանատիպ որոշում:

Այսպես, «Բաց երկնքի պայմանագիրը» (Treaty on Open Skies) թույլ է տալիս իր անդամ երկրներին  ռազմական գործունեություն վարելու եւ հետախուզական նպատակներով  թռիչքներ իրականացնել միմյանց օդային տարածքներում:

Ռազմական տեղեկատվության ստուգման և օդային տարածքների փոխադարձ լուսանկարներով փոխանակման առաջարկը առաջին անգամ արել է ԱՄՆ Նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերը 1955 թվականի հուլիսի 21-ին Ժնևում՝ 4 տերությունների ղեկավարների (ԽՍՀՄ, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա) խորհրդաժողովում: Բանակցությունները սկսվել են 1950-ականների վերջին, բայց ավարտվել են 1960-ի մայիսին ամերիկյան U-2 հետախուզական ինքնաթիռի հետ կապված միջադեպից հետո (այն խոցվել է ԽՍՀՄ օդային տարածքում): 1989-ի գարնանը ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը հրավիրել էՆԱՏՕ-ի և Վարշավայի պայմանագրի ղեկավարությանը վերադառնալ այս հարցի քննարկմանը: Բանակցությունների առաջին երկու փուլերը տեղի են ունեցել 1990 թվականին Օտտավայում (Կանադա) և Բուդապեշտում (Հունգարիա): Այնուհետև բանակցային գործընթացը շարունակվել էՎիեննայում 1991 և 1992 թվականներին:

1992 թ. մարտի 24-ին Հելսինկիում այն ստորագրել են 27 երկրների ներկայացուցիչներ `Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության համաժողովի անդամները (եվրոպական երկրներ, ինչպես նաև ԱՄՆ և Կանադա. 1995 թվականից`նաև ԵԱՀԿ): Պայմանագիրն ուժի մեջ է մտել 2002 թվականի հունվարի 1-ից 20 երկրների կողմից վավերացումից հետո :

Այսօր Ռուսաստանի հետ միասին պայմանագրի մասնակից են ԵԱՀԿ 57 երկրներից 33-ը՝ Բելառուս, Բելգիա, Բուլղարիա, Բոսնիա և Հերցեգովինա, Մեծ Բրիտանիա, Հունգարիա, Գերմանիա, Հունաստան, Վրաստան, Դանիա, Իսլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Կանադա, Լատվիա, Լիտվա, Լյուքսեմբուրգ, Նիդեռլանդներ , Նորվեգիա, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Սլովակիա, Սլովենիա, Թուրքիա, Ուկրաինա, Ֆրանսիա, Ֆինլանդիա, Խորվաթիա, Չեխիա, Շվեդիա, Էստոնիա: Պայմանագիրը ստորագրվել, բայց չի վավերացվել Ղրղզստանի կողմից:

Փաստաթուղթը կարգավորում է թռիչքների իրականացումը, պարունակում է պահանջներ օդանավի և դիտարկման սարքավորումների նկատմամբ, սահմանում է հավաքագրված տեղեկատվության մշակման կանոններ: Տեղեկատվությունը գնում է տվյալների բանկ, որը հասանելի է բոլոր մասնակիցների համար: պայմանագրով հնարավորություն է տրվում մասնակից երկրներին կատարել էկոլոգիական վիճակի մոնիտորինգ, լինել արտակարգ իրավիճակների գոտիներում, ԵԱՀԿ խաղաղապահ գործողությունների շրջանակներում հակառակորդ կողմերի տարածքի և գործողությունների մոնիտորինգ իրականացնել: Դիտորդական ինքնաթիռի թռիչքային երթուղին պետք է անցնի ոչ ավելի, քան տասը կիլոմետր այն հարևան պետության սահմանից, որը պայմանագրի կողմ չէ:

Պայմանագիրը յուրաքանչյուր մասնակցի տալիս է որոշակի քանակության քվոտաներ (ներառյալ ՝ ակտիվ, երբ երկիրը տեսչական թռիչքներ է իրականացնում այլ պետության տարածքով և պասիվ, երբ ընդունում է այլ պետությունների ստուգումները): ԱՄՆ-ը (մինչ պայմանագիրը լքելը) և Ռուսաստանի ու Բելառուսի գործընկեր խմբերը տարեկան ունենում են 42 թռիչքի հնարավորություն: Գերմանիան, Կանադան, Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան, Իտալիան, Թուրքիան և Ուկրաինան ունեն 12-ական թռիչք: Ամենափոքր քվոտան ՝ 2 թռիչքի, Պորտուգալիայինն է: Միևնույն ժամանակ, բոլոր  քվոտաները չեն կարող օգտագործվել միայն մեկ պետության տարածքով թռիչքների համար:

Դիտորդական ինքնաթիռը թեև կարող է ռազմական անվտանգության նպատականերով թռիչքներ իրականացնել, սակայն հագեցած չէ որևէ զենքով: Դրա վրա տեղադրված սարքավորումները (օդային տեսախցիկներ) ենթարկվում են պայմանագրի անդամների ներկայացուցիչների փորձաքննության, ինչը բացառում է պայմանագրով չնախատեսված տեխնիկական միջոցների օգտագործման հնարավորությունը: Դիտորդական ինքնաթիռներում  միշտ ներկա են այն երկրի ներկայացուցիչները, որի տարածքում թռիչքն է տեղի ունենում: Հնարավոր է նաև օգտագործել դիտարկվող կողմին պատկանող ինքնաթիռներ: Դիտորդական ու հետախուզական ինքնաթիռները հատուկ սարքավորումներով են հագեցած:

Այն երկիրը, որի տարածքում դիտարկումներ են տեղի ունենում,  կարող է արգելել իր օդային տարածքում թռիչքը, եթե դա խախտում է փաստաթղթում նշված ընթացակարգերը կամ երթուղու նկատմամբ պահանջները: Թռիչքների արգելքի համար դիտարկվող կողմի համար պատժամիջոցներ չկան:

Պայմանագրով սահմանված դրույթների գործնական իրականացման նպատակով ստեղծվել է Բաց երկնքի խորհրդատվական հանձնաժողով որի կենտրոնակայանը Վիեննան է՝ կազմված մասնակից պետությունների ներկայացուցիչներից: Այն տարեկան առնվազն չորս նստաշրջան է գումարում, իսկ արտահերթ նստաշրջանները գումարվում են մեկ կամ մի քանի մասնակից երկրների պահանջով: Հանձնաժողովի որոշումներն ընդունվում են կոնսենսուսով և պարտադիր են: 5 տարին մեկ խորհրդաժողովներ են անցկացվում` այս փաստաթղթի կետերը վերանայելու համար:

Տարիներ շարունակ Միացյալ Նահանգները մեղադրում էին Ռուսաստանին փաստաթղթի մի շարք կետեր խախտելու մեջ, մասնավորապես ` Կալինինգրադի մարզի վրայով 500 կմ դիտորդական թռիչքների և 10 կմ հեռավորության վրա Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի սահմանների երկայնքով դիտորդության համար: Ռուսաստանը Կալինինգրադի շրջանի նկատմամբ սահմանափակումները բացատրում է նրանով, որ երկարատև թռիչքների պատճառով տարածաշրջանի ամբողջ օդային տարածքը արգելափակված է քաղաքացիական ավիացիայի համար: Ինչ վերաբերում է Աբխազիային և Հարավային Օսիային, ապա Ռուսաստանի Դաշնությունը նրանց ճանաչում է որպես անկախ պետություններ, որոնց կապակցությամբ, նրանց հետ արգելվում է թռիչքները սահմանից 10 կմ հեռավորության վրա: Ըստ Ռուսաստանի, եթե այլ երկրներ դրանք համարում են Վրաստանի տարածք, դա միջազգային հարաբերությունների խնդիր է, և չի կարող համարվել պայամանագրի խախտում: Իր հերթին, Մոսկվան պահանջներ է ներկայացրել Վաշինգտոնին `պայմանագրի կետերը  բարդացնելու և դիտորդական թռիչքները սահմանափակելու վերաբերյալ: Նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է պայմանագրից ԱՄՆ-ի դուրս գալու մասին 2020 թվականի նոյեմբերի 22-ին: Եվրոպական անդամները ափսոսանք են հայտնել ԱՄՆ-ի դուրս գալու կապակցությամբ: Ռուսական կողմն էլ պնդում էր, որ քանզի պայմանագրի դուրս գալուց հետո դրա կազմում են մնացել ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրները, ԱՄՆ-ը կարող է օդային տարածքների, այդ թվում՝ ՌԴ տարածքի  մասին ցանկացած տեղեկություն ստանալ նրանցից այն դեպքում, երբ Ռուսաստանին արգելվում է արդեն թռիչքներ իրականացնել ԱՄՆ-ի տարածքում:

Պայմանագրից Ռուսաստանի դուրս գալու որոշման հետ կապված  Հյուսիսատլանտյան դաշինքից հայտարարել են, որ պատրաստ են ՌԴ-ի հետ երկխոսության՝ պայմանագրի ներսում ՌԴ-ի ուՆԱՏՕ-ի միջեւ ռազմական տեղեկատվության  մասին: Այս մասին հայտնել է դաշինքի պաշտոնական ներկայացուցչի տեղակալ Փիրս Կազալեն՝ հավելելով, որ անդամ երկրները քննարկումներ կունենան ռուսական կողմի հետէ հետագա աշխատանքների հետ կապված: