Հին մտածողությամբ նոր երկիր չի կառուցվի

Վարչապետ Փաշինյանի՝ սահմանամերձ Մովսես գյուղի բնակիչներին ուղղված այն խոսքերը, թե «ոչ մի բան չի լինի, որ մեկ շիշ արաղ պակաս խմեք ու փողը վճարեք բյուջե, դա ճանապարհ է դառնալու», բուռն քննարկումների ու անգամ քննադատությունների առիթ է դարձել։ Հատկապես ոգեւորվել են նրանք, որոնց իշխանության տարիներին սահմանամերձ բնակավայրերն անտեսված էին, ու հիմա ձեւացնում են՝ իբր չեն հասկանում, թե իրականում ինչի մասին է խոսքը։

Իհարկե՝ զուտ տնտեսագիտական տեսանկյունից դիտարկելու դեպքում հասկանալի է, որ մի շիշ օղի կամ մի քանի տուփ ծխախոտ պակաս օգտագործելու եւ այդ գումարը բյուջե փոխանցելու մեխանիզմը չգործող է։ Ի վերջո՝ եթե մարդիկ պիտի իրենց անձնական խնայողություններն օգտագործեն, ասենք, իրենց գյուղի բարեկարգման համար, էլ ինչո՞ւ են բյուջե փոխանցում, իրենք փողը կհավաքեն, իրենք էլ գործը կանեն, էլ ինչո՞ւ են դիմում պետությանը։ Իրականում իդեալականն այն համակարգն է, որտեղ մարդիկ նորմալ աշխատում են, վճարում են հարկերը ու իրենք են որոշում ինչպես ծախսել մնացած գումարը, իսկ պետությունը պարտավոր է այդ վճարած հարկերով հոգալ հարկատուների բոլոր կարիքներն ու ապահովել նրանց բարեկեցությունը։ Այսինքն՝ մեծ հաշվով, խնդիրը հենց պետական բյուջեի նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքն է։

Թե ինչպիսին է եղել այդ վերաբերմունքը նախկինում՝ ժամանակին շատ լավ ձեւակերպել է Հայաստանի ամենախոշոր գործարարներից մեկի ընտանիքի անդամը. «Լավ ենք անում՝ հարկերը չենք վճարում, վճարենք, որ գնան կազինոներում խաղա՞ն»։ Հիմա իշխանություններն իրենց առջեւ խնդիր են դրել՝ հասնել նրան, որ հանրության վերաբերմունքը փոխվի, եւ մարդիկ բյուջեն ընկալեն ոչ թե որպես իրենցից զոռով խլված փող, որով իշխանությունները պիտի հարստանան, այլ որպես բոլորիս ընդհանուր ունեցվածքը, որը ճանապարհ է դառնում, բանակի համար ժամանակակից զենք ու զինվորի համար մարդավարի սնունդ է դառնում, եւ այլն։

Կարո՞ղ ենք արձանագրել, որ հանրության վերաբերմունքն արդեն իսկ փոխվել է։ Փոփոխություն, իհարկե, կա, բայց հին ընկալումները, ցավոք, դեռեւս գերակշռում են։ Ու դրան, իհարկե, նաեւ հակաիշխանական քարոզչությունն է նպաստում, որի հիմնական թեզերից մեկը սա է՝ «ժողովուրդը հարկերը վճարի, որ դուք ձեզ միլիոններով պարգեւավճարներ տա՞ք»։ Ընդ որում՝ այս քարոզչությունն աշխատում է նաեւ այն պատճառով, որ պետական պաշտոնյաների նկատմամբ հանրության զգալի մասի պատկերացումները նույնպես չեն փոխվում կամ դժվարությամբ են փոխվում։ Չէ՞ որ նախկինում պետական պաշտոնյաները հասարակության բացարձակ մեծամասնության կողմից ընկալվում էին որպես մարդիկ, ովքեր պարզապես կցվել են իշխանական կերակրատաշտին, թալանում են՝ ով ինչքան կարողանում է, նրանցից շատերը մոռանում էլ են, որ նաեւ աշխատավարձ են ստանում, ու հետեւաբար՝ նրանց բարձր աշխատավարձ վճարելը բացարձակ ավելորդություն է։ Ու քանի որ այդ ընկալումը շատերի մոտ հիմա էլ է պահպանվում (եւ դարձյալ՝ նաեւ հակաիշխանական քարոզչության շնորհիվ), հասարակության որոշակի հատված շարունակում է մտածել, որ հարկեր չվճարելով՝ ոչ թե պետությանն է վնաս հասցնում, այլ պաշտոնյաներին, իսկ նրանք, միեւնույն է, պարտավոր են հոգալ հանրության բոլոր կարիքները։ Հենց այս խեղաթյուրված մտածողությունն է պատճառը, որ այսօր էլ շատերը հետեւում են նույն ճանապարհաշինությանն ու փնթփնթում՝ «էս որ սրանք ճանապարհների վրա էսքան փող են ծախսում, բա պատկերացնում ե՞ք իրանց ջեբը ինչքան են դնում»։

Այս մտածողությունն է, որ առաջին հերթին պիտի փոխվի։ Ու ցավոք՝ դժվարությամբ է փոխվում։