Հայ-ռուսական հարաբերությունների մասին

Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքը հերթական անգամ ցնցումների մեջ է։ Պատճառն այս անգամ այն է, որ Հանրային հեռուստաընկերության եթերով փոքրիկ մի հատված է ցուցադրվել ռուսաստանյան ընդդիմադիր Նավալնիի հետ հարցազրույցից։ Ու հիմա Հայաստանում ինչքան «մտահոգ շրջանակ» կա՝ մատնագրեր է ուղարկում Մոսկվա, թե դա արվել է անձամբ վարչապետ Փաշինյանի հրահանգով, նա իր հերթին կատարել է Արեւմուտքի պատվերը, նպատակը Ռուսաստանը մեր տարածաշրջանից դուրս մղելն է, ու որպես հետեւանք՝ շուտով կտեսնենք «ռուսական արջի ապտակը», Թուրքիան կգրավի Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը, պետք է սթափվել ու ռուսներին հասկացնել, որ հայ ժողովուրդը մեղք չունի, դա միայն Նիկոլ Փաշինյանի ցանկությունն է, եւ այլն։ Մի խոսքով՝ առանձնապես նոր բան չկա։

Ցավալին այն է, որ այս ամենը հերթական անգամ ցույց է տալիս, թե հայաստանյան քաղաքական որոշ ուժեր ինչ պարզունակ պատկերացումներ ունեն հայ-ռուսական հարաբերությունների մասին։ Ըստ այդ պատկերացումների՝ քանի որ Հայաստանն ու Ռուսաստանն իրենց պոտենցիալներով համադրելի չեն, քանի որ այնտեղ ավելի քան 2 միլիոն հայեր են ապրում, քանի որ Ռուսաստանն ազդեցության բազմաթիվ լծակներ ունի Հայաստանի վրա եւ այլն, մենք չենք կարող որեւէ հարցում հակադրվել նրանց։ Պիտի մեր ցանկացած քայլից առաջ հաշվարկենք Ռուսաստանի հնարավոր արձագանքը ու այնպես անենք, որ հանկարծ այնտեղ չբարկանան, իսկ եթե այնուամենայնիվ բարկանան (ասենք՝ որեւէ պաշտոնյայի վրա), պիտի անմիջապես հրապարակավ գնդակահարենք այդ պաշտոնյային ու տեսագրությունը երեք օրինակից ուղարկենք Կրեմլ։

Համաձայնվեք՝ այս մոդելը «միջպետական հարաբերություններ» անվանելը դժվար է, ու խնդիրը նույնիսկ ինքնիշխանությունը չէ։ Հասկանալի է, իհարկե, որ հայ-ռուսական հարաբերություններում լիակատար իրավահավասարության հասնել հնարավոր չէ՝ հաշվի առնելով երկու երկրների պոտենցիալների ահռելի տարբերությունը, հասկանալի է, որ մենք Ռուսաստանի վրա ազդեցության այնպիսի լծակներ չունենք, ինչպիսիք ունի Ռուսաստանը մեր նկատմամբ, բայց այդքանով հանդերձ՝ հասկանալի է նաեւ, որ ռազմավարական-դաշնակցային հարաբերություններ ունեցող երկրների համագործակցության հիմքում պիտի լինեն փոխադարձ շահերը, ու դրանք պիտի փոխադարձաբար հարգվեն կամ գոնե ընդունվեն ի գիտություն։ Անընդունելի է, երբ ռուսական ինչ-ինչ շրջանակներից կարծիքներ են հնչում, թե «տո դուք ով եք, որ ձեր շահերն ունենաք», բայց է՛լ ավելի անընդունելի է, երբ Հայաստանում են կարծիքներ հնչում, թե «տո մենք ով ենք, որ մեր շահերն ունենանք»։ Հայաստանն ունի իր շահերը եւ պիտի դրանցով առաջնորդվի ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ ԱՄՆ-ի, Եվրամիության եւ ցանկացած այլ ուժային բեւեռի հետ հարաբերություններում։ Բնականաբար՝ հաշվի առնելով նաեւ նրանց շահերը եւ փորձելով համադրել դրանք։

Սա չափազանց բարդ խնդիր է եւ բնականաբար՝ միշտ չէ, որ ստացվում է։ Շատ ավելի հեշտ կլիներ մոռանալ սեփական շահերը եւ ապավինել որեւէ բեւեռի՝ հույս ունենալով, որ այդ բեւեռը կգնահատի մեր հնազանդությունն ու մեկ-մեկ էլ մեր շահերը հաշվի կառնի։ Բայց Հայաստանն իրեն այդպիսի շքեղություն թույլ տալ չի կարող ու ստիպված է ինքը հետամուտ լինել սեփական շահերին։ Ընդ որում՝ Ռուսաստանի դեպքում ընդհանուր շահերն ակնհայտ են, համագործակցության դաշտը կա, պատմական փորձը՝ նույնպես, ու մնում է միայն հարթել մանր-մունր կնճիռները։

Դրանք, ի դեպ, իրական միջպետական հարաբերությունների գոյության մասին են վկայում։ Որովհետեւ մետրոպոլիայի ու գաղութի հարաբերություններում, որպես կանոն, կնճիռներ չեն լինում։