Ցորենի ամբար և Շիրակի գյուղգործիքների բացառիկ նմուշներով թանգարան՝ հայ-թուրքական սահմանում. սարի փեշին ծվարած Բագրավանը

Գրեթե ամեն գիշեր գայլ ու աղվես իջնում են սարից, պտտվում պարիսպների մոտ, հոտոտում օդն ու հեռանում՝ թարմ ձյան վրա թողնելով իրենց ներկայության ապացույց ոտնահետքերը:

Իսկ ներսում՝ հայ-թուրքական սահմանից ոչ շատ հեռու, փայտի տաք վառարանն է՝ վրան բարակ շարված կարտոֆիլի բույրով:

Այս երդիկն ու վառվող լույսը սահմանում վերջերս հայտնվեցին: Բագրավանում կառուցված Վահանատան ստեղծումը Շիրակի մարզի մեկ բնակիչ ունեցող սահմանային Խարկով գյուղից է սկսվել:

«Շիրակ կենտրոն» հասարակական կազմակերպությունը գյուղատնտեսական իր ծրագրի շրջանակներում սկսեց մշակել տասնամյակներով չմշակված վարելահողերը, ու ցորեն ցանվեց 30 տարի լքված արտերում:

«Բնականաբար, մեզ պետք էր նաև տարածք, որտեղ ամբարելու էինք բերքը, մշակելու, տեսակավորելու և պահեստավորելու, այդպես կառուցեցինք մեր ցորենի ամբարը»,- «Հայկական ժամանակ»-ի հետ զրույցում պատմում է «Շիրակ կենտրոն» ՀԿ-ի նախագահ Վահան Թումասյանը:

Որքան էլ Բագրավանը Թումասյանի պապերի ծննդավայրն է, ամբարը Բագրավանում կառուցելու հարցում իր մեծ դեր ունի 44-օրյա պատերազմում նահատակված Ավոն:

«Ինքը ինձ համոզեց, որ ես ամբարը հենց պապերիս գյուղում կառուցեմ, ասաց՝ մի բան էլ էս գյուղի համար արա: 2020-ի սեպտեմբերն էր, պատերազմի օրը պատերն էր սպիտակեցնում, ցուցահանդես ունեինք: Իջավ: Ասի՝ Ավո, ո՞ւր ես գնում, ասաց՝ հոպար, պատերազմ է, ես էդ տղեն չեմ, որ իմ հետևից գան: Գնաց ու զոհվեց: Շատ հերոսական տղա էր, գյուղին նվիրված: Նրա կորստով մեծ բան կորցրինք գյուղն ու մենք: Այլևս չկարողացա հեռանալ Բագրավանից, խոստացել էի մի լավ բան անել»,- հուզվում է Թումասյանը:

Հայ-թուրքական սահմանում ցանված ցորենի ալյուրը՝ մոտ 1.5 տոննա, կենտրոնն իր շահառուներին և իրենց օգնությանը դիմած սոցիալապես անապահով այլ ընտանիքների է բաժանել:

Ամբար ասվածը իր հերթին թանգարան է նաև. այստեղ են տեղ գտել Շիրակի մարզի նախկին գործարանների ու ակումբների մեծադիր լուսանկարները, ամենատարբեր իրեր, որոնք Թումասյանին ընկերներն են նվիրել, նաև գնել է:

Ցորենի ամբարում խնամքով ցուցադրվում են Խորհրդային միության տարբեր երկրների զինանշանները, տարազները, խորհրդանիշերը. «Ամեն ինչ չէ, որ վերցնում ենք, այլապես մեր ամբարը կդառնա հին, չօգտագործվող իրերի պահեստարան: Հիմա այստեղ շատ արժեքավոր, եզակի նմուշներ կան»:

Ամբարին կից Թումասյանը Շիրակի երկրագործական, ավանդական գյուղգործիքների եզակի թանգարան է հիմնել, որտեղ ցուցադրված են տարբեր ժամանակաշրջաններում հողի մշակի ձեռքի գործիքները:

«Սկզբունքորեն ամեն ինչ վերցնում ենք Շիրակի մարզից, որպեսզի ժառանգականության մեր թելը չկտրենք, այլ կծիկն ամուր կծկենք, պահենք, փոխանցենք: Ըստ էության՝ սա հիմա Հայաստանում եղած հավաքածուներից ամենամեծն է: Մենք խնդիր ենք դրել ցուցադրել հենց բնօրինակները, որոնք տարիներ շարունակ մարդու ձեռքում են եղել, դրանով մեր պապերն աշխատել են մեր հող ու ջրի վրա»,- ասում է Թումասյանը:

Այս թանգարանն ու ցորենի ամբարը տեսնելու համար սկզբում մեկ-երկու հետաքրքրասերներ, այնուհետև մեծաթիվ զբոսաշրջիկներ են սկսել այցելել Բագրավան: Եկող ամեն հյուրի հետ Թումասյանը մտքով մանկություն է գնում: Լինում են գործիքներ, որոնց զուտ ցուցադրում է, բայց դրանցից մեկի հետ կապված անձնական հուշեր ունի, պապինն է եղել, բոլորին պատմում է:

«Սահմանային այս գյուղում հիմնել նման կառույց մեծ ռիսկ էր: Սա բիզնես ծրագիր լինել չէր կարող, սակայն ավելի մեծ ազդեցություն ունեցավ, քան ես ակնկալում էի: Բագրավանցիներն ասում են՝ ավելի շատ հյուր է եկել այս մեկ տարում, քան անցած 100 տարիներին:Երբ որ դրսից մարդիկ են գալիս, մեքենաներ, մեծ ավտոբուսներ, շփում կա, լրիվ նոր շունչ է ստանում գյուղը: Հատկապես եկեղեցին էլ, որ կառուցեցինք, ոնց որ կողքի գյուղերն էլ կապվեին իրար»,- նկատում է նա:

Բոլորովին վերջերս թանգարանը հարստացել է երկու նոր գործիքով. սերզատ և սեպերատոր են նվիրել:

«Երկուսն էլ արտադրված են նախորդ դարասկզբին Գերմանիայում և առաջին սարքավորումներն են, որ բոլշևիկյան իշխանությունները տրամադրել են գյուղերին։ Օրինակ՝ 1920-ականների մամուլում կա մի հրապարակում, ի դեպ լուսանկարով, որի համաձայն՝ առաջին սերզատները (3 հատ) ձեռք են բերել Բագրավանի բնակիչները, և լուսանկարից երևում է, որ հենց այս սարքավորումից են եղել»,- ասում է Թումասյանը՝ հիշատակելով հեռավոր 1920-ականներին «Մաճկալ» թերթում տպագրված սույն հոդվածը:

Այս թանգարանում է պահվում ևս մեկ եզակի նմուշ, գյուղգործիք չէ, բայց իր պատվավոր տեղն ունի. «Եռանկյունի» ֆիլմի հայտնի դարբնոցի հայտնի փուքսն է, որը ռուս Վալյան փորձում էր այդքան ջերմեռանդ մաքրել, փայլեցնել:

Այս ամենը տեսնելու համար Բագրավան հասածներն արդեն կարող են մնալ ու գիշերել Վահանատանը: Հետաքրքիր ու անսովոր լուծումներով, հայկական գյուղում իտալական արտադրության հնաոճ մահճակալներում քնել-արթնանալու, վաղ լուսաբացին հայ-թուրքական սահմանում կառուցված եկեղեցում աղոթելու, մոմեր վառելու, բնությանը հնարավորինս մոտ լինելու այդ հնարավորությունն էլ է ստեղծված սարերի մեջ ծվարած այս փոքրիկ գյուղում: