Թուրքը, որ մեզ քնած չկարողացավ սպանել, էլ վերջ, արդեն հայը վեր է կացել. արկակոծումները՝ ականատեսների աչքերով

Ադրբեջանցի երեխաների մասնակցությամբ բեմադրված տխրությանն ի հակադիր՝ Հայաստանն ու Արցախը կարող են ներկայացնել տասնյակ ու հարյուրավոր երեխաների, խաղաղ բնակիչների պատմություններ՝ ինչպես է կյանքը մի քանի ակնթարթում դուրս ընկել հունից ու գլորվել դեպի անհայտություն: Չիմանալով, թե ինչպես են իրենց սիրելիները, տեղեկություն չունենալով՝ կանգուն են, թե ավերակ իրենց տները՝ մարդիկ փակվում են նկուղներում կամ ժամանակավորապես ապաստանում Հայաստանում՝ աչքերի խորքում պահելով սարսափելի պատկերներն ամենայն մանրամասնությամբ: 

Ասկերան քաղաքի մշակույթի և երիտասարդության կենտրոնի տնօրեն Ռոմելլա Գրիգորյանը փրկվել է հրաշքով՝ իր առջև ընկած արկը չի պայթել:

«Մենք Ասկերանից ենք՝ Աղդամին կից, մեր շրջանի 12 համայնք սահմանին կից են, առավոտյան 7:10-ին տներում էինք, զարթուն, բայց դեռ պառկած. դղրդաց, ու ապակիները զրնգոցով թափվեցին: Նայեցի պատուհանից. նման բան մենակ կինոներում էի տեսել՝ ոնց ռումբը պայթեց ու ծուխուփոշիով սնկաձև բացվեց դեպի վեր:

Այդպես սկսեց դղրդալ ու էլ չդադարեց, անընդմեջ խփում էին՝ աջ-ձախ, հեռու-մոտիկ, անընդհատ տրաքոցներ էին: Հեռահարն էլ, որ խփում են, չես հասկանում՝ ուր կընկնի: Մեր աչքի առաջ մի անօդաչու սարք ոչնչացրին մերոնք, օդային տագնապը սկսեց աշխատել: Էդ մի րոպեում մենք հասկացանք, որ մեծ պատերազմը սկսեց:

Մեր շենքը երկու հարկանի է, նկուղ չունի: Վազեցինք կողքի շենքի նկուղը: Ու պարզ էր, որ խփում են թիրախային, դե կյանքի համար ինչն է պետք, այդ ամենին՝ էլեկտրակայաններ, ՀԷԿ-եր, հացի փռեր:

Զինկոմը եկավ, թե մշակույթի տան բանալիները պետք են։ Հետը գնացի, որ բացեմ՝ ինչը-որտեղ է ցույց տամ (թե ոնց չվախեցա՝ չգիտեմ)։ Գնացինք, դուրս գալիս աստիճանների վրա հենց մեր առաջ արկ ընկավ… չպայթեց, կոտրատվեցին շենքի պատուհանները, փոշու ամպի միջից տեսա՝ ճղրտված վարագույրները ալիքից օրորվելիս: Արկը մնաց էդպես տնկված, կողքից զգույշ անցանք, դուրս եկանք: Եթե պայթեր…

Մնացինք վարչական շենքի նկուղում, իսկ այնտեղ չկար ապրելու որևէ հարմարություն: Տուն բարձրանալն էլ վտանգավոր էր. վերևում՝ սառնարաններում ուտելիքը փչանում էր, չէինք կարողանում գնալ-բերել, ու երեխեքի հետ տեղափոխվեցինք Ստեփանակերտ, մեր բարեկամի նկուղը»,- պատմեց Ռոմելլա Գրիգորյանը:

Զրույցի ընթացքում բազմափորձ մանկավարժը որքան զայրանում, այնքան գրական հայերենից անցնում է արցախի անուշ բարբառին: «Աշակերտներս հարցնում էին. «Ընկեր Գրիգորյան, էս վե՞րջն ա», ասում էի. «Մըեռնի թորքը, վեր մեզ քնած տըղըրներս կըրեցալ չի սպանե, մըհեգյս արդեն եր ընք կացալ, էլ հաստատ կարելու չի»: Ասում եմ՝ ջհայնամը կռեվ անե, բայց հի՞նչ ա նշանակում, խաղաղ բնակչության դեմ կիրառե էն ամեն զենքը, որ արգելված ա միջազգային օրենքներավ. պա դա կռե՞վ ա, պա դա՞ ա զինվորի գործը»:

Տնտեսագետ Շողիկ Գրիգորյանը, որի ամուսինը զոհվել է Արցախյան առաջին գոյամարտի օրերին, ընդգծում է, որ այս հարձակումը բոլորովին նման չէր նախորդ պատերազմներին, թիկունքի վրա նման հարձակումը որքան անսպասելի, նույնքան էլ անպատկերացնելի էր իր ծավալներով ու խտությամբ:

«Հրետակոծության հենց սկզբից երեխաներին առանց հագցնելու փաթաթել ենք ծածկոցների մեջ ու տանից դուրս եկել։ Տրաքացնում էին ամեն ինչ՝ դպրոցները, մանկապարտեզները, փրկարարների ջոկատի վրա գցեցին: Տղաները մեզ նկուղները տարան ու գնացին: Մենք էլ երկու շաբաթ մնացինք, որ եթե մի բանով կարողանանք, օգտակար լինենք: Հենց չէին խփում, գնում էի, մեր մորիի պառնիկում գործ անում: Բայց հետո մոտիկ մի տուն խփեցին, լրիվ ավերվեց, տղաներս ասեցին՝ մենք էլ քեզ համար ենք անհանգիստ լինում, գնա, հանգիստ մեր կռիվն անենք։ Ուղարկեցին Երևան»:

Որ հաղթելու ենք, նա կասկած չունի. «Գիտե՞ս էն պատերազմներավ վախ ունեի, դող կար սրտումս, թե չի վերջանալու: Բայց ապրիլյանում էլ զգում էի, որ շուտ կպրծնի, հիմա էլ վստահ եմ, որ լավ է լինելու»:

«Մըր տոնն եմ կըրոտալ, պապուս, քյինամ, ընկերներիս հետ թոփ ընք խաղալու (գնդակ)»,- ասում է 6-ամյա Սոֆին:

Նա պատմում է, որ արկակոծման դղրդյունից վեր են թռել ընտանիքով, հարևանների հետ շուտ վազել կողքի շենքի նկուղ: Իրեն գրկած իջեցրել է հարևանը: Հետո ինքը վատ է զգացել, փսխել: Մի քանի մասից կազմված նկուղում առաջին քաոսային պահին մայրը չի կարողացել գտնել իրեն, վախից քիչ է մնացել խենթանա «երեխաս ո՞ւր ա, երեխաս ո՞ւր ա» գոռալով՝ փնտրել, մինչև մյուս բաժիններից մեկում մոտ քսան րոպե անց գտել են իրեն ողջ-առողջ: «Ինձ կորցըցրալ ըն, բայց ես վախեցալ չըմ, Նարեն ու մաման էին լյաց ընելիս, վըեր տեսալ ըմ»:

Ճանապարհվելուց առաջ Սոֆին հայրիկին հարցրել է՝ էս ի՞նչեր են տրաքում: Հայրը պատասխանել է, թե հրավառություն է: Սոֆին էլ հարցրել է. «Պա վըեր մեր ծնված օրավը, նովի գոդավը սալյուտը թխում էինք, փախչում չէինք, մըհեգյս խե ընք փա՞խչում»:

Հետո հավաստում է, որ վերջին օրերին շատ բան է իմացել ու գաղտնիքի պես ասում է. «Թորքը գի՞դում ես՝ ինչ ա... թորքը էն ա, վըեր խփում ա»:

Նարեն հիշում է՝ մայրկիկն առավոտյան ինչքան կտրուկ է հրահանգել՝ վեր թռչել անկողիններից ու դուրս գալ տնից:

Հիշում է, որ ուզում էր մի շիշ ջուր վերցնել, բայց տրաքոցներն այնքան էին մոտեցել տանը, որ էլ չմտավ խոհանոց, միանգամից դուրս թռավ տնից․ «Նկուղում ուզում էին լույս միացնել, բայց չստացվեց, հետո պապան ջուր բերեց, ծածկոց բերեց, մենք վախենում էինք տրաքոցներավ դուրս գանք, մենակ ինքն էր գնում-բերում: Հետո սպասեցինք, որ մի քիչ հանդարտվի, որ գնանք Հայկավան՝ տատիկենց նկուղ: Էլի խփում էին, հայրիկը գազ տալով քշում էր: Էնտեղ էլ շատ խոնավ էր ու փլվում էր, համ էլ շատ փոքր էր: Հետո գնացինք մորքուրենց նկուղ, մեզ համար շատ լավ էր, որովհետև մորքուրիս երեխաների հետ էինք խաղում, բայց համ էլ տխրում էինք, որովհետև կռիվ էր, դրա համար էինք եկել: Ժամերով ներկում էինք, նկարում»:

Սակավախոս Դմիտրին ուզում է միայն, որ կռիվը շուտ վերջանա. «Որ պապաս շուտ գա, ինձ հետ դաս անի, ինձ դպրոցից բերի»:

Նա հիշում է՝ ինչպես է սկսվել հրետակոծությունն ու այդ պահից նրա պատմության մեջ կյանքը բաժանվում է նկուղներում սպասելու ժամերի և համեմատաբար խաղաղ պահերին նկուղից դուրս թռչելու ու խաղալու րոպեների: «Ուզում եմ բժիշկ դառնամ, որ բոլորին բուժեմ… բոլորին»,- ասում է ցածրաձայն, բազմանշանակ ու կախում հայացքը:

Պսպղուն աչքերով 3-ամյա Ադրիանան հայրիկի ծննդյան օրվա առթիվ պատրաստած բացիկն է ցույց տալիս. «Մնացալ ա կռեվը պրծնե, խաղալիքներս յոր օնիմ, քյինամ մըր տոն»,- գործնական բացատրում է ու ժպտում այնպես, որ հայրիկը տեսնի-ուրախանա:

Արցախի սահմաններին՝ մարտադաշտում են նրանց հայրիկները, որդիները, հորեղբայրներն ու քեռիները, աշակերտներն ու հարևանները։ Ո՞նց են տղաները՝ հարցին պատասխանում են հանգիստ. «Շաբաթը մին հետ զանգ ըն տամ, ասում՝ նորմալ ընք, ու անջատում, մունք զանգում չընք»:

Տպել
1503 դիտում

Գյումրիում «Բալասանյան» դաշինքի թեկնածուի նախընտրական պաստառի համար ծառի ճյուղեր են կտրում (տեսանյութ)

Բացահայտվել են ռազմամթերքի մատակարարման գործում ՀՀ ԶՈՒ բարձրաստիճան պաշտոնյայի լիազորությունները չարաշահելու դեպքեր. ԱԱԾ

Հանդիպումը, որը կայացավ պատերազմից մեկ տարի անց, դրական քայլ է. Ֆրանսիայի ԱԳ նախարարը Միրզոյան-Բայրամով հանդիպման մասին

Ստեփանակերտը Երևանի թիկունքն է ու հենարանը. Հայկ Մարությանի շնորհավորել է Ստեփանակերտի օրը

Հակամարտության կարգավորումը պետք է տեղի ունենա ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահության հովանու ներքո.Միրզոյանը հանդիպել է Նուլանդի հետ

Գյումրեցին անպայման պետք է լսի Ստեփանակերտի թատրոնի ասելիքը. Աճեմյանի բեմում են արցախի դերասանները

Կոչ եմ անում շինարարությունը տեղափոխել ՀՀ տարբեր հատվածներ. Սուրեն Պապիկյանը մասնակցել է «Build Armenia - 2021» էքսպոյին

Կողոպուտի մեղադրանքով երկու անձ է կալանավորվել

Քաղաքացին պետք է բավարարված և գոհ հեռանա՝ առանց ավել րոպե կամ դրամ ծախսելու. Կարեն Անդրեասյանը ներկայացրեց ՔԿԱԳ պետին

Սեպտեմբերի 27-ին կկատարվի հոգեհանգիստ զոհված հայրենյաց պաշտպանների համար

Տեղի է ունեցել Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հանդիպումը

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ հանդիպմանը ՀՀ ԱԳ նախարարը շեշտել է ռազմագերիների հայրենադարձման անհրաժեշտությունը

Զորամասերից մեկում պատերազմի զոհերին նվիրված հուշաքար և մատուռ է բացվել (լուսանկարներ)

Ջանֆիդայի մանկապարտեզի հիմնանորոգումն ավարտվել է

Լևոն Տեր-Պետրոսյանն առանձնազրույց է ունեցել Արցախի Հանրապետության պետնախարար Արտակ Բեգլարյանի հետ

«Օպելի» վարորդը սպառնացել է ոստիկանին, կոտրել մատնեմատը, պոկել կրծքանշանը, հարուցվել է քրեական գործ. Քննչական կոմիտե

Օդի ջերմաստիճանը կնվազի, սպասվում է անձրև

Գետերի մեծ մասում դիտվել է ջրի ելքերի մեծացում

«Օպելի» ուղղությամբ կրակած վարորդը ներկայացել է և կալանավորվել

Հայաստանի Հանրապետությունում սեպտեմբերի 27-ին կհայտարարվի մեկ րոպե լռություն

Ռուստամ Մուրադովը Արշակ Կարապետյանին է ներկայացրել ՌԴ խաղաղապահ ուժերի նորանշանակ հրամանատար Գենադի Անաշկինին

Սահմանվել են տուգանքի նոր չափեր

Զբոսաշրջության ոլորտի առաջատար fvw Travel Talk գերմանական լրատվականի 10 էջը նվիրված է Հայաստանին

Արմեն Խաչատրյանն ազատվել է Էկոնոմիկայի նախարարության գլխավոր քարտուղարի պաշտոնից

«Արևիք» ազգային պարկի տարածքում հրդեհաշիջման աշխատանքները վերսկսվել են

«Ֆիթչ» վարկանիշային գործակալությունն անփոփոխ է թողել Հայաստանի Հանրապետության սուվերեն վարկանիշը` «կայուն» հեռանկարով

Հանդիպել են ՀՀ և Արցախի հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովների նախագահները

«Երևանի ոսկերչական գործարանի» գույքը վաճառվել է հաշվեկշռային արժեքից շուրջ 4 անգամ ցածր գնով. հարուցվել է քրեական գործ

Ֆրանսիական Շամոնիից՝ հայկական Դիլիջան. հոկտեմբերին Հայաստանում կանցկացվի «Մտքերի հայկական գագաթնաժողովը» (տեսանյութ)

Մեծ աշխարհի այս գողտրիկ անկյունում է բաբախում Արցախի սիրտը. նշվում է Ստեփանակերտի օրը

Երևանի կանաչապատման հիմնարկը նոր տեխնիկա ունի. հիմնարկում վարորդների խնդիր կա (տեսանյութ)

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների միջնորդությամբ հանդիպել են Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարները

Կորոնավիրուսային իրավիճակն ավելի է վատթարանում. երեկ հաստատվել է 1066 նոր դեպք, գրանցվել՝ 23 մահ

Էդուարդ Հարությունյանն ազատվել է վարչապետի աշխատակազմի արարողակարգի բաժնի պետի պաշտոնից

Միրզոյանը Բոռելի հետ հանդիպմանն ընդգծել է գերիների հայրենադարձման խնդրի քաղաքականացման անընդունելիությունը (տեսանյութ)

Հատուկ ծրագիր Հովհաննես Շարամբեյանի անվան ժողովրդական արվեստների թանգարանում

Շենաթաղում բռնկված հրդեհն ինքնամարվել է

Երևանի մի քանի փողոցում և 4 մարզի որոշ համայնքներում լույս չի լինի

Ազգային գրադարանի մեծ ցուցասրահում կբացվի Ալեքսանդր Սպենդիարյանի ծննդյան 150-ամյակին նվիրված բացառիկ ցուցահանդես

Սուրեն Պապիկյանը մասնակցել է կառուցապատման ոլորտի` Հայաստանում անցկացված առաջին ամենամեծ էքսպոյի բացմանը