ԱՄՆ նախագահը փաստացի արձանագրեց՝ Թուրքիան ցեղասպան պետություն է. քաղաքագետը չի բացառում փոխհատուցման գործընթացի սկսվելը

Ապրիլքսանչորսյան իր ուղերձում ԱՄՆ նախագահը փաստացի արձանագրել է, որ Թուրքիան ցեղասպան պետություն է՝ առնվազն պետության իրավահաջորդ, թուրք ժողովուրդն էլ՝ ցեղասպանություն իրականացնող: Սա չափազանց կարեւոր մեսիջ է մեզ համար. ՀԺ-ի հետ զրույցում անդրադառնալով Թուրքիայի կողմից էթնիկ հայերի նկատմամբ 1915 թվականին իրականացված ոճրագործությունների վերաբերյալ «ցեղասպանություն» որակումը տալուն՝ ասաց քաղաքագետ Սուրեն Սարգսյանը: Ըստ նրա՝ առաջիկայում կարող է այդ բառի իրավական արձանագրում տեղի ունենալ ԱՄՆ վարչակազմի կողմից:

- Պարոն Սարգսյան, երկար տարիներ ապրիլի 24-ի մեր գլխավոր սպասելիքն այն էր՝ ԱՄՆ նախագահը կարտաբերի՞ «ցեղասպանություն» եզրույթը, թե՞ ոչ: Հիմա, երբ դա արդեն կայացած իրողություն է, ի՞նչ է տալու մեզ:

- Առաջին հերթին սա Հայաստանի Հանրապետության համար նշանակում է նոր հնարավորություն՝ Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը առաջ մղելու հարցում, սա քաղաքական նախադեպ է ցանկացած այլ պետության համար՝ ճանաչել Ցեղասպանությունը: Այսինքն, եթե մեր պետության արտաքին քաղաքական օրակարգում կա Ցեղասպանության ճանաչումը, ապա սա լավագույնս հիմք է մեզ համար, որպեսզի որպես նախադեպ օգտագործենք եւ շարժվենք առաջ: Երկրորդ, իր ուղերձում ԱՄՆ նախագահը փաստացի արձանագրել է, որ Թուրքիան ցեղասպան պետություն է՝ առնվազն պետության իրավահաջորդ է, թուրք ժողովուրդն էլ ցեղասպանություն իրականացնող ժողովուրդ է: Սա նույնպես չափազանց կարեւոր մեսիջ է մեզ համար, որպեսզի եթե մենք ցանկություն ունենք հետագայում հարաբերություն, շփում ունենալ Թուրքիայի հետ, ապա այս հանգամանքը կարողանանք կիրառել որպես լրացուցիչ ճնշման մեխանիզմ:

- Ասացիք, որ ԱՄՆ առաջնորդի այս քայլը նախադեպ է այլ պետությունների համար: Ո՞ր պետությունների հետ է, որ պետք է առաջին հերթին աշխատել՝ ճանաչման գործընթացն առաջ տանելու համար: Կա՞ն այնպիսի պետություններ, որոնք սպասում էին ԱՄՆ-ի դիրքորոշմանը:

- Իհարկե, կան այդպիսիք: Դրանք առաջին հերթին ՆԱՏՕ-ի անդամ պետություններն են, Եվրոպական միության անդամ պետություններն են, այնպիսին, ինչպիսին է Գերմանիան, օրինակ՝ կանցլերի մակարդակով կարելի է հասնել նման ճանաչման: Այդ քայլին կարող են հետեւել նաեւ Լատինաամերիկյան որոշ երկրներ, Իսրայելը: Այսինքն՝ սա նոր աշխատանքի դաշտ է բացում մեզ համար, մեր համայնքների համար, որպեսզի որպես նախադեպ ունենալով՝ շարժվեն առաջ:

- Գլխավորապես ո՞ւմ աշխատանքի արդյունքն ու հաջողությունն եք համարում Բայդենի հայտարարությունը՝ հայ համայնքի՞, դիվանագիտական կառույցների՞ ...

- Սա համարում եմ բացառապես հայ համայնքի աշխատանքի արդյունքը: Չմոռանանք, որ Բայդենը այս խոստումը տվել էր իր քաղաքացիներին՝ ամերիկահայերին, եւ խոստումը կատարել է: Ինչու խոստում, որովհետեւ լուրջ ճնշում է եղել նրա վրա, որ մինչեւ չխոստանաս, որ Ցեղասպանությունը ճանաչելու ես, մենք քեզ չենք ընտրելու: Այսինքն՝ սա տարիներ շարունակ մեր համայնքի կողմից իրականացված աշխատանքի արդյունքն է:

- Պարոն Սարգսյան, խոսեցինք այն մասին, թե ինչ կտա Բայդենի կողմից «ցեղասպանություն» բառի արտաբերումը Հայաստանի Հանրապետությանը: Իսկ ի՞նչ կտա այն մասնավորապես ցեղասպանության զոհերի ժառանգներին, մարդկանց, որոնք տարիներ շարունակ փորձել են իրավական ճանապարհով փոխհատուցման հասնել:

- Բայդենի քայլը քաղաքական ճանաչում է, եւ առաջին հերթին քաղաքական դիրքորոշման արտահայտում: Եթե կա քաղաքական կամք այս երկրում, սա նշանակում է, որ կարող է սկսվել նաեւ որոշակի իրավական գործընթաց, այդ թվում՝ նաեւ փոխհատուցման մասով: Միացյալ Նահանգների դատարաններում ցեղասպանության ճանաչումը որպես ԱՄՆ պետական դիրքորոշում կարող է որպես փաստարկ դիտարկվել՝ հետագա ցանկացած տեսակի պրոցեսի համար, որը վերաբերում է որոշակի փոխհատուցումներին: Իհարկե, այստեղ խոսքը չի գնում Թուրքիայի կողմից փոխհատուցման մասին, որովհետեւ մինչեւ Թուրքիան չճանաչի ցեղասպանությունը, փոխհատուցման մասին խոսք լինել չի կարող: Հաշվի առնելով նաեւ Հոլոքոստի օրինակը՝ պետք է նկատի ունենալ, որ մինչեւ Գերմանիան չճանաչեց իր մեղքը, չընդունեց իր արածը, փոխհատուցման հարց չկար: Հիմա նույնը Թուրքիայի պարագայում է: Այդ երկրի կողմից փոխհատուցման կարելի է հասնել միջազգային նորմերին, սկզբունքներին համապատասխան, որը շատ բարդ պրոցես է: Դրա համար շատ կարեւոր է, որ սա դիտարկենք որպես քաղաքական ճանաչում, որը կարող է որպես փաստարկ օգտագործվել նաեւ տարատեսակ իրավական պրոցեսներում:

- Իսկ այն հայցերը, որոնք կային ԱՄՆ դատարաններում, բայց սառեցված էին ըստ էության ցեղասպանության վերաբերյալ ԱՄՆ պաշտոնական դիրքորոշման բացակայության հիմքով, առաջ կգնա՞ն:

- Դրանց քանակը շատ մեծ չէ, բայց այս քաղաքական դիրքավորումը, բնականաբար, լրացուցիչ փաստարկ է լինելու եւ բավական համոզիչ փաստարկ ցանկացած տեսակի դատական պրոցեսի ժամանակ, եւ վստահ եմ, փաստաբանները գրագետ ձեւով դա կօգտագործեն:

- Պե՞տք է սպասել «ցեղասպանություն» եզրույթի կիրառման օրինականացման, այսինքն՝ որեւէ կերպ դրա իրավական արձանագրման:

- Այո՛, հնարավոր է, որ դա լինի, որովհետեւ կա նաեւ ցեղասպանության իրավական ճանաչման հնարավորություն: Իհարկե, Միացյալ Նահանգներում սովորաբար զերծ են մնում ցանկացած տեսակի սահմանափակումներից, օրինակ՝ ցեղասպանության մերժումը քրեականացնելուց, հերքումը քրեականացնելուց, որովհետեւ դա դիտարկվում է որպես հիմնարար սկզբունքի սահմանափակում: Դրա համար այլ մեխանիզմներ են գործում. ճնշում է կիրառվում այն անձանց նկատմամբ, ովքեր, օրինակ, Հոլոքոստը մերժում են, դա դառնում է հանրային քննարկման առարկա: Այս առումով, բնականաբար, աշխատանք կա անելու, բայց իրավական տեսանկյունից հիմնական խնդիրն այն է, որ հաջորդ նախագահներն իրենց դիրքորոշումը չփոխեն, այսինքն՝ լինի իրավական ակտ, որը մշտապես լինի պարտադրող, իրավաբանական ուժ ունեցող, որպեսզի որեւէ նախագահի մտքով չանցնի ցեղասպանություն եզրույթը չօգտագործել իր ամենամյա ապրիլքսանչորսյան ուղերձում:

- Պարոն Սարգսյան, ըստ ձեզ՝ ինչո՞ւ նախկին նախագահները չէին արտասանում այդ բառը: Ինչո՞ւ Բայդենը եւ ինչո՞ւ հիմա:

- Ինչո՞ւ հիմա, որովհետեւ հիմա թուրք-ամերիկյան հարաբերությունները պատմականորեն ամենացածր մակարդակի վրա են, ցանկություն կա պատժելու Թուրքիային, ցանկություն կա պատժելու Էրդողանին, միջազգային քաղաքականությունը Թուրքիայի, որը ամերիկյան քաղաքականության հետ լուրջ հակասություններ ունի, եւ ցանկություն կա աջակցելու Թուրքիայի ընդդիմությանը: Այս ամենին գումարած լոբբիստական աշխատանքը, նաեւ ԱՄՆ-ում առկա հակաթուրքական տրամադրությունները, բարենպաստ միջավայր ձեւավորեց նման ճանաչման համար:

- ԱՄՆ նախագահի պաշտոնում Ջո Բայդենի ընտրվելուց ավելի քան 5 ամիս անց՝ նախորդ ուրբաթ օրը, առաջին հեռախոսազրույցը տեղի ունեցավ Բայդենի ու Էրդողանի: Շատերը կանխատեսում էին, որ Էրդողանն ամեն ինչ անելու է՝ կանխելու ցեղասպանության ճանաչումը: Ինչո՞ւ, ըստ ձեզ, Էրդողանին չհաջողվեց մտափոխել Բայդենին:

- Ընդհանրապես Բայդենի քաղաքականությունն է՝ ինչ-որ պետության վերաբերյալ որոշում կայացնելիս անպայման խոսել այդ պետության ղեկավարի հետ: Օրինակ, Ռուսաստանի նախագահի հետ խոսեց պատժամիջոցներ կիրառելուց առաջ: Սա էլ այդ տրամաբանության մեջ պետք է դիտարկել. տեղեկացրեց, որ գնում է ճանաչման, որովհետեւ պատկերացրեք, թե դա ինչ լուրջ շոկ կարող էր առաջացնել, եթե անակնկալ լիներ: Դրա համար օրեր առաջ լրջագույն լրատվական կայքերի միջոցով սկսեցին հանրությանը եւ Թուրքիային տեղեկացնել, որ դա շոկ չառաջացնի եւ շոկից հետո անկառավարելի պրոցեսների չբերի:

- ԱՄՆ-ն լուռ էր Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում. «ցեղասպանություն» եզրույթի օգտագործումը կարելի՞ է յուրօրինակ «մեղքի քավում» համարել այդ լռության դիմաց:

- Չեմ կարծում, որ մեկը մյուսի հետ կապ ունի: ԱՄՆ-ն լուռ էր, որովհետեւ պատերազմի ժամանակ Միացյալ Նահանգներում նախընտրական փուլ էր, Թրամփի վարչակազմը զբաղված էր ընտրություններով, չէր կենտրոնանում այլ հարցերի, այդ թվում՝ Ղարաբաղում պատերազմի վրա, դրա համար մինիմալ էին հայտարարությունները: Նաեւ չմոռանանք, որ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարներին պատերազմի ընթացքում հրավիրեցին Վաշինգտոն, նստեցրին բանակցությունների սեղանի շուրջ, որ ինչ-որ ընդհանուր հայտարարի գան, բայց չեկան, որովհետեւ հրադադար չհաստատվեց: Այսինքն՝ Միացյալ Նահանգները հասկանում էր, որ այս վիճակում ամենամեծ ազդեցությունն ունի Ռուսաստանը եւ, ըստ էության, Ռուսաստանին չէր խանգարում զբաղվել խաղաղության, զինադադարի հաստատմամբ: Այնպես որ, կարծում եմ, Վաշինգտոնն ավելի շատ Մոսկվային օգնել է, քան խանգարել: