Ուրարտուհին, որ երկու տարի ապրել է նետասլաքը ոտքում, ընկել է անհավասար պայքարում

Կինը, որ երկու տարի ապրել է նետասլաքը ոտքում, ի վերջո, ընկել է անհավասար մարտում՝ մի քանի զինատեսակից խոցված. շուրջ երեք հազար տարի առաջ տեղի ունեցած դեպքերն է վերհանել Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը՝ Բովերի դամբարանադաշտում գտնված ոսկորների հետազոտությամբ, որի մասին հոդված է հրապարակվել International Journal of Osteoarchaeology գիտական ամսագրում:

Մարդաբան, այս գտածոն՝ կին-զինվորի ոսկորներն ուսումնասիրած և հոդվածի համահեղինակ Անահիտ Խուդավերդյանը «Հայկական ժամանակ»-ի հետ զրույցում նշեց, որ կնոջ ոտքում հայտնաբերված նետասլաքը յուրահատուկ երևույթ է: «Ակնհայտ է, որ փորձել են միջամտություն անել՝ հանել այդ նետասլաքը, և չեն կարողացել, քանի որ այն եղել է բավականին խորը»,- ասաց գիտնականը:

Անահիտ Խուդավերդյանը պատմեց, որ զինվոր կինը մահից երկու տարի առաջ է ստացել նետասլաքի հարվածը, սակայն իր համար «մահացու են եղել այլ տրավմաներ»: «Նրան սպանել են: Նա ընկել է մի քանի տարբեր գործիքների՝ կացնի, այլ սուր գործիքների վնասվածքներից, ինչից կարող ենք ասել, որ, ամենայն հավանականությամբ, ընկել է մի քանի հոգու դեմ պայքարում»:

Հոդվածում նշված է, որ սա երկրորդ դամբարանն է, որ վկայում է, որ Հայաստանի տարածքում պրոֆեսիոնալ կին զինվորներ են եղել: Կա՞ն զինվորագրված ուրարտուհիների մասին այլ տվյալներ հարցին ի պատասխան Խուդավերդյանը հիշեցրեց, որ հույն պատմիչ Հերոդոտոսն է նշել, որ ուրարտական ժամանակներից սկսած արքաները կռվել են իրենց կանանց հետ միասին. «Սակայն հնարավոր չի ասել, ընդհանուր առմամբ, կանայք ծառայել են բանակում, թե՝ ոչ. մենք այդ մասին Ուրարտուի ժամանակներից տվյալներ չունենք»:

Բովերի դամբարանադաշտի (Լոռի, Շնող) աշխատանքները, Անահիտ Խուդավերդյանի խոսքով, լիարժեք պեղումներ չեն, այլ՝ փրկարարական աշխատանքներ: Այստեղ շահագործվող Շնողի հանքավայրի ողջ տարածքը հնագիտական նյութերի աղբյուր է. «Կա Բովերը, կան այլ դամբարանադաշտեր. տարբեր տարածքների պեղումները բացել են տարբեր ժամանակաշրջաններ՝ սկսած վաղ բրոզնից, ուշ բրոնզից մինչև ուշ երկաթ. այս գտածոն ուշ երկաթի ժամանակաշրջանից էր»:

Գիտնականը նշեց, որ այս տարածքում հնագիտական աշխատանքներ չեն կատարվում արդեն գրեթե երկու տարի. «Շնողի հանքի նախկին տերերը 2008թ-ից մեզ թույլ էին տալիս աշխատանքներ կատարել, որպեսզի այն տարածքը, որ հուշարձան է, պեղվեր և չավիրվեր, մենք էլ կարողանայինք այդ նյութերն արժանապատիվ ներկայացնել: Քանի որ հանքը շահագործվում է, պարբերաբար դուրս են գալիս կերամիկա, այլ նյութեր, մարդկային ոսկորներ, նրանք իրավունք չունեն շարունակել, մինչև մեր հնագետը չգնա և պարզի՝ հուշարձան է գտածոն, թե՝ հուշարձան չէ: Եթե հուշարձան է, ապա նրանք ֆինանսավորում են, և մենք պեղում ենք այդ տեղամասը և փրկում ենք նյութերը: Այդ բոլոր հուշարձանները հանել այնտեղից հնարավոր չէ»,- ասաց գիտնականը՝ փաստելով, որ կամ պետք է հանքը չշահագործվի, և այդ հուշարձանը մնա այնտեղ կայուն, կամ պետք է պեղվի հնագետների կողմից, և այդ նյութերը բերվեն և ուսումնասիրվեն:

«Ինը տարի շարունակ ես այս հատվածում կատարել եմ ամենատարբեր հուշարձանների պեղումներ. դրանք բնակավայրեր են, դամբարանադաշտեր, արտադրական կառույցներ: Այդ հատվածում կան հուշարձաններ, որ մեզանից հին են 5000 տարով, կան 3500, 3000, 2000 տարվա, միջնադարի՝ զարգացած միջնադարի, ուշ միջնադարի կառույցներ: Այդ աշխատանքների արդյունքում են գտվել նաև այս՝ ենթադրաբար, կին-զինվորի ոսկորները»,- ասաց հնագետ Սուրեն Հոբոսյանը՝ ընդգծելով, որ այս պեղումները կրում են հետախուզական բնույթ:

Գիտնականը նշում է, որ այս բարեբեր տարածքում միշտ մարդ է ապրել. զարգացած է եղել հողագործությունը, անասնապահությունը: «Առաջին տարիներին պեղումներն իրականացվում էին կառավարության որոշմամբ և մշակույթի նախարարության համաձայնությամբ 12 հանդամասերում, որ հիմնականում հանքի տարածքում էին, դրանից հետո արդեն պեղումները կենտրոնացվեցին այն հատվածներում, որտեղ կա վերացման-ավերման վտանգ: Վերջին հինգ տարում պեղումները կենտրոնացել են հենց պոչամբարի տարածքում, քանի որ մյուս տարածքներում ևս կան հուշարձաններ, բայց դրանց վտանգ չի սպառնում: Հիմնական խոցելի տարածքը պոչամբարի տարածքն է, քանի որ այստեղ առաջիկայում ամեն ինչ մնալու է արտադրական թափոնների տակ»,- ասաց Հոբոսյանը:

Հնավայրը, որտեղ գտնվել են կին-զինվորի ոսկորներն, առաջիկայում անցնելու է պոչանքի տակ: Հնագիտական այսպիսի հետաքրքիր նյութերի աղբյուր հանդիսացող հնավայրը պահպանելու ուղղությամբ ի՞նչ ջանքեր են գործադրվում հարցին գիտնականն արձագանքում է ոչ միանշանակ. «Պահպանությունը հսկայական ծախսեր է պահանջում. մենք ունենք պահպանության արժանի հրաշալի հուշարձաններ, որ դուրս են ցանկացած հանքի տարածքից: Այս հարցերում պետք է լինել խիստ իրատես՝ մենք ի՛նչ ունենք, ի՛նչ կարող ենք անել և ի՛նչ ենք անում: Կան դեպքեր, երբ արդեն իսկ արվել են ահռելի ներդրումներ (լավ է, վատ է, այլ խնդիր է), և հանկարծ աղմուկով պահանջում են ինչ-որ բան դադարեցնել: Երբեմն դա արդեն ոչ միայն՝ անհնար, այլև անհեթեթություն է լինում»:

Սուրեն Հոբոսյանի դիտարկմամբ՝ Շնողի հատվածում մշակութային արժեք ունի միայն Բովերի խեչ փոքր մատուռը, որ արդեն իսկ ձեռք բերված համաձայնությամբ՝ պետք է տեղափոխվի Շնող գյուղի վարչական տարածքի այլ հատված:

 

Կարմեն Մարտիրոսյան

Տպել
2604 դիտում

Ադրբեջանի հարձակման, ռուսական ջանքերի, թուրքական միջամտության եւ խաղաղ կարգավորման մասին. Պուտինի անդրադարձը՝ ամբողջական

Կամավորագրումն իր մեջ սիմվոլիկա է պարունակում. Էջմիածնի քաղաքապետը որոշել է ղեկավարել կամավորների ջոկատը

Մեծ Մասրիկի հրետակոծության հետեւանքով վիրավորված բնակիչը հիվանդանացում մահացել է․ մարզպետ

Դիվերսիոն տարբեր խմբեր ներթափանցում են մեր ռազմաճակատային գոտու բնակավայրեր՝ հաճախ ընդամենը նկարվելու համար.Հովհաննիսյան

Զոհերի մասին ընդհանրացված թվեր են տրվել, չէր կարող կոնկրետ թվեր ասվել ՌԴ նախագահի կողմից, դա բացառվում է. Հովհաննիսյան

«Ես էլ հասա մեր արծիվ տղերքին». Վարդան Բադալյանը մեկնել է առաջնագիծ (լուսանկար)

Եթե ինչ-որ նեղ տեղերում տեսնում են Արաքս գետը, դա չի նշանակում լիարժեք վերահսկում են. Արծրուն Հովհաննիսյան

Մեկի 18 տարին է լրացել, շտապում է ընկերների կողքին լինել, մյուսը 20 տարվա վրեժ ունի. խնդրում են իրենց տանել առաջնագիծ

Առողջապահության համակարգը կարող է հայտնվել կոլապսի առջեւ. համաճարակաբան

Հակամարտության գոտում վարձկան ահաբեկիչների ներկայության մասին վկայող նոր տեսագրություն

Մեր կոչը Վրաստանի իշխանություններին է, որոնք չպիտի աջակցեն թուրքին․ վիրահայերի ցույցը Թբիլիսիում

Ռուսաստանը հուսով է՝ ԱՄՆ-ին կհաջողվի ղարաբաղյան հակամարտության հարցում հասնել հաջողության

Արցախի միջազգային ճանաչման ժամը հնչած է. Արամ Ա

«Բոմբ պեն»՝ արցախցի երեխաների համար․ կազմակերպվում են տարբեր դասընթացներ ու այցեր

Կենտրոնական բնակավայրերի ուղղությամբ մարտական գործողությունները շարունակվում են. Արծրուն Հովհաննիսյան

Հրապարակվել են հայրենիքի պաշտպանության համար մղվող պայքարում զոհված եւս 26 զինծառայողի անուններ

Ադրբեջանական դիվերսիոն խմբերի գործողություները միտված են առաջին հերթին խուճապի տարածմանը. Հովհաննիսյան

Շատ կարևոր է, որպեսզի կոնկրետ խաղաղապահ ուժերը կայունացնեն տարածաշրջանը, այլ ոչ թե՝ հակառակը. վարչապետ

Եթե 30 տարի շարունակ ղարաբաղյան բանակցություններն արդյունք չեն տալիս, չի նշանակում, որ կարելի է կրակել. Պուտին

Ցավոք, փաստ է, որ Սումգայիթում, ապա նաեւ Ղարաբաղում հայ ժողովրդի դեմ կոշտ հանցագործություններ են իրականացվել. Պուտին