«Վիկտոր Համբարձումյան» միջազգային մրցանակի գումարը 500 հազար ԱՄՆ դոլարից դարձել է 300 հազար դոլար

ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայում փետրվարի 13-ին տեղի ունեցավ աշխարհահռչակ աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակի հանձնման արարողությունը:

Մրցանակը հիմնվել է 2009 թվականին եւ շնորհվում է երկու տարին մեկ անգամ՝ աստղաֆիզիկայի, ինչպես նաեւ դրան հարակից ֆիզիկայի ու մաթեմատիկայի բնագավառներում նշանակալի գիտական արդյունքների համար՝ անկախ հավակնորդների քաղաքացիությունից: Մրցանակային ֆոնդը 300 հազար ԱՄՆ դոլար է: Նախորդ տարիներին դափնեկիրներից եւ ոչ մեկը հայաստանցի գիտնական չի եղել, թեպետ երկուսը ազգությամբ հայ էին: Այս տարին նույնպես բացառություն չէր:

2018 թվականի՝ Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային մրցանակը դափնեկիրներին հանձնեց Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը: Այս անգամ այն շնորհվել է Ամստերդամի համալսարանի Անտոն Պանեկուկի անվան աստղագիտության ինստիտուտի պրոֆեսոր Էդվարդ Վան Դեն Հոյվելի, ՌԴ ԳԱ աստղագիտության ինստիտուտի պրոֆեսոր Ալեքսանդր Տուտուկովի, ՌԴ ԳԱ աստղագիտության ինստիտուտի պրոֆեսոր Լեւ Յունգելսոնի գիտական խմբին՝ Զանգվածեղ կրկնակի աստղերի, հատկապես ռելատիվիստական կրկնակիների եւ գրավիտացիոն ալիքների աղբյուրների ձեւավորման ոլորտում առաջնային ուսումնասիրությունների համար:

«Մենք լիովին գիտակցում ենք մրցանակի հեղինակության կարեւորությունը։ Նրա արժեքն են կազմում գիտական հանրության կողմից ընդունված լինելը, ճանաչված գիտնականների անունները, ովքեր կդառնան դափնեկիրներ եւ իրենց արժանի տեղը կգրավեն Վիկտոր Համբարձումյանի փառապանծ անվան կողքին: Որքան բարձրակարգ գիտնականներ են շահում մրցանակը, այնքան աճում է նրա նկատմամբ վստահությունն ու նրա միջազգային հեղինակությունը: Ներկայացված աշխատանքների գիտական փորձաքննությունը ամբողջովին վստահված է միջազգային հանձնաժողովին, որի անդամներն են աշխարհահռչակ եւ միեւնույն ժամանակ խիստ անաչառ ու բծախնդիր գիտնականներ, որոնց որոշումից է կախված թե՛ տվյալ տարվա մրցանակակիրների ընտրությունը եւ թե՛ մրցանակի հեղինակության հետագա ամրապնդումը: Բավական է ասել, որ հանձնաժողովի անդամների թվում են Նոբելյան մրցանակակիր, Միջազգային աստղագիտական միության նախորդ երկու նախագահները եւ մի շարք այլ ճանաչված աստղագետներ: Վերջերս ռուսական մամուլում կարդացի այսպիսի մի հրապարակում, որը Վիկտոր Համբարձումյանի անվան մրցանակն անվանել էր աստղաֆիզիկայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակ: Կարծում եմ, որ սա շատ կարեւոր եւ դիպուկ բնորոշում է»,- իր ելույթում ասաց Նիկոլ Փաշինյանը:

Նա անդրադարձավ նաեւ շատերին զարմացնող մրցանակային գումարի մեծությանը: «Շատերը հարցնում են, թե այդ ինչպես է, որ փոքրիկ երկիր Հայաստանը սահմանել է այսպիսի խոշոր գիտական մրցանակ: Լինելով նորանկախ պետություն՝ Հայաստանը ամենադժվարին տարիներին էլ, ներկայումս էլ, շարունակում է կարեւորել գիտության զարգացումը, շարունակում է իր տեղն ունենալ առաջատար երկրների թվում: Այս ամենի հետ մեկտեղ մենք հասկանում ենք, որ դեռեւս շատ անելիքներ կան մեր երկրում գիտնականի արդյունավետ աշխատանքն ու արժանավայել կյանքն ապահովելու ուղղությամբ, գիտական հիմնարկները ժամանակակից սարքավորումներով հագեցնելու, երիտասարդ կադրերի ներհոսքն ապահովելու, ընդհանրապես գիտության զարգացման ուղղությամբ: Որպես երկրի ղեկավար, պիտի փորձեմ բոլոր ջանքերս ներդնել գիտության եւ գիտության մշակների նկատմամբ հարգանքն ու գնահատանքը բարձրացնելու համար: Որպես օրինակ կարելի է նշել, որ մրցանակի նկատմամբ վստահությունն ավելացնելու նպատակով այս տարվանից ՀՀ կառավարության որոշմամբ մրցանակի բոլոր ծախսերը ներառվել են ՀՀ պետական բյուջեի մեջ»,- նկատեց վարչապետը։

Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակի գումարային արժեքը ի սկզբանե կազմել է 500 հազար ԱՄՆ դոլար: Գիտական հանրության շրջանում որոշակի դժգոհություն էր առաջանում, որ այդ միջոցները փաստորեն մշտապես դուրս են գալիս երկրից, որի կարիքը մեր գիտությունը մեծապես ունի: Առաջարկում էին՝ գոնե պայման ավելացվի, որ դրա մի որոշակի մասը ուղղվի հայ գիտնականների մասնակցությամբ գիտական նախագծերի իրականացմանը, կրթաթոշակների տրամադրմանը, հայ գիտնականների արտասահման ուղեւորությունների ֆինանսավորմանը: Իսկ արդեն 2017 թվականին իրականացվեցին գործնական քայլեր՝ չափանիշները վերանայելու եւ որոշակի փոփոխություններ կատարելու ուղղությամբ: Արդյունքում գիտական այս մրցանակն այսօր կազմում է 300 հազար ԱՄՆ դոլար, որից 100 հազարը հաջորդող երկու տարիների ընթացքում օգտագործվելու է Հայաստանում աստղաֆիզիկայի եւ դրան հարակից ֆիզիկայի ու մաթեմատիկայի բնագավառների հետագա զարգացման համար:

Ըստ նոր կարգի, 200 հազար դոլարը բաշխվում է հաղթող խմբի 3 անդամների միջեւ, որը նրանք ազատ են տնօրինել իրենց հայեցողությամբ: Մնացած 100 հազար դոլարը ուղղվելու է մասնավորապես հետեւյալ նպատակներին՝ 50 հազար դոլարի չափով՝ գիտական հետազոտությունների աջակցության մրցույթի կազմակերպմանը, 25 հազար դոլարի չափով՝ օտարերկրյա պետություններում ՀՀ գիտնականների գործուղումների ֆինանսավորմանը, 15 հազար դոլարի չափով՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գիտաժողովների կազմակերպմանը, 7 հազար 200 դոլարի չափով՝ պետական բուհերում մագիստրոսի ուսումնական ծրագրով ուսումնառող ուսանողների կրթաթոշակներին, 2 հազար 800 դոլարի չափով՝ դափնեկրի (դափնեկիրների) եւ մրցանակի արժանացած աշխատանքի հանրայնացման համար:

Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահ Ռադիկ Մարտիրոյանը կարծում է, որ Վիկտոր Համբարձումյանի անվան մրցանակը միջազգային գիտական մրցանակների շարքում գտնվում է առաջին տասնյակում: Նա նաեւ համոզված է, որ այն իր տասնամյա գոյության ընթացքում դրական ազդեցություն է ունեցել մեր երկրում գիտության համապատասխան ճյուղերի զարգացման վրա: «Դա արտահայտվում է արտասահմանյան տարբեր գիտաժողովներին մեր երիտասարդ եւ ոչ միայն երիտասարդ գիտնականներին հրավիրելով, նրանք առաջարկներ են ստանում համատեղ ծրագրերի մասնակցելու եւ այլն»,- արձանագրեց ԳԱԱ նախագահը:

Հ.Գ. Պրոֆեսոր Ալեքսանդր Տուտուկովը առողջական խնդիրների պատճառով չէր կարողացել ժամանել Հայաստան: Նրա մրցանակը ստացավ գործընկերը: