ԱՄՆ-ն կոշտացնում է հակաիրանական քաղաքականությունը. «դռբի» տակ կմնա՞ Հայաստանը

Նոյեմբերի 5-ից ուժի մեջ են մտնում Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի կոշտ պատժամիջոցները: Ավելի ճիշտ, վերականգնվում են 2015-ին Իրանի ու «վեցնյակի» միջեւ կնքված ու այն ժամանակ պատմական համարվող միջուկային համաձայնագրից հետո դադարեցված ամերիկյան պատժամիջոցները: Դրանք վերաբերվելու են Էներգետիկայի ու բանկային ոլորտներին: Իրանում սկսվել են մասսայական բողոքի ակցիաները՝ «Մահ Ամերիկային» վանկարկումներով։

Նոր պատժամիջոցներով արգելափակվելու են Իրանի կառավարության, իրանական էներգաընկերությունների՝ Iranian Oil Company-ի եւ Naftiran Intertrade Company-ի, ինչպես նաեւ Իրանի Կենտրոնական բանկի հետ կապված բոլոր անձանց եւ ընկերությունների ակտիվները: Պատժամիջոցները կներառեն իրանական ավելի քան 600 ընկերությունների եւ ֆիզիկական անձանց, կսահմանափակվի նավթի արտահանումը: Թեպետ Իրանի նավթի հիմնական սպառողները՝ Հնդկաստանն ու Չինաստանն արդեն հայտարարել են, որ չեն պատրաստվում հրաժարվել գնումներից՝ չնայած ամերիկյան շուկայում բիզնեսն արգելելու մասին Վաշինգտոնի սպառնալիքին:

Իրանի հետ միջուկային գործարքի մյուս մասնակիցները՝ Ռուսաստանը, Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան եւ Չինաստանը դեմ են արտահայտվում ԱՄՆ այս քաղաքականությանը: ԱՄՆ նախագահն, իր հերթին, հայտարարել է, որ պատժամիջոցները սահմանվելու են այնպես, որ Իրանին սահմանակից բարեկամ երկրները չտուժեն: Հայաստանն այդ «սահմանակից բարեկամ» երկրներից մեկն է, ուր վերջերս այցելեց եւ ՀՀ ղեկավարության հետ Իրանի նկատմամբ ԱՄՆ-ի որդեգրած կոշտ քաղաքականությունը քննարկեց Միացյալ Նախանգների նախագահի՝ ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջոն Բոլթոնը:

Միեւնույն ժամանակ, ակնհայտ է, որ Թրամփի վարչակազմի իրանական քաղաքականության շեշտակի կոշտացումը, անբեկանելի «դատավաճիռ» չէ: Ամեն ինչ կարող է փոխվել, հենց դրա մասին է վկայում այն, որ նախագահ Թրամփը չի բացառել Իրանի հետ բանակցությունների հնարավորությունը: ԱՄՆ-ն բարձարացնում է խաղադրույքները, մեծացնում ճնշումը՝ բաց թողնելով Իրանի հետ նոր բանակցություների դուռը, սակայն սեփական նախապայմաններով: Սա նույնն է, որ դիմացինիդ հետ բանակցես՝ ատրճանակը պահելով նրա գլխին:

Թրամփը, իր խոստմանը համաձայն, շարունակում է վերաձեւակերպել ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության որոշ էպիզոդներ, կամ ավելի խիստ կերպով պաշտպանել ամերիկայն շահերը՝ անտեսելով, երբեմն էլ ոտնահարելով անգամ դաշնակիցների շահերը:

Բավական է հիշել, թե ինչպես էր Թրամփը պահանջում ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցներից «ծախսվել» սեփական անվտանգության ապահովման համար, չնայած Գերմանիայի ու Ֆրանսիայի խնդրանք-պահանջներին՝ սահմանեց նոր պատժամիջոցներ Ռուսաստանի նավթայի ոլորտի դեմ, սրվեցին հարաբերությունները Թուրքիայի, Կանադայի եւ ԵՄ-ի հետ, հայտարարվեց առեւտրային պատերազմ Չինաստանին եւ վերջապես Երուսաղեմը ճանաչվեց Իսրայելի մայրաքաղաք: Իրանական քաղաքականության խստացումը ոչ թե նորություն է, այլ Թրամփի վարչակազմի հայտարարած ամերիկյան արտաքին քաղաքականության վերանայման զուտ մի մասը, գուցե՝ շատ կարեւոր:

Թե ինչպես կազդեն Հայաստանի կամ հայ-իրանական քաղաքական, առեւտրա-տնտեսական կապերի վրա Իրանի դեմ սահմանված ԱՄՆ-ի նոր պատժամիջոցները, դժվար է հստակ ասել: Այս հարցը մշտապես առաջանում է, երբ ԱՄՆ-ն կամ թուլացնում կամ կոշտացնում է հակաիրանական քաղաքականությունը: Երկու դեպքում էլ մամուլով կամ սկսում են ձեւավորել չափազանցված բարձր ակնկալիքներ, կամ չհիմնավորված ապոկալիպտիկ սպասելիքներ:

Հիշենք, 2015 թ-ին, երբ չեղարկվեցին պատժամիջոցները, տեղական եւ միջազգային մամուլն ուղղակի ծփում էր «Իրանը վերադառնում է տարածաշրջան», «Իրանը կարող հաստատել իր հեգեմոնիան» եւ այլ նմանատիպ վերանգրերով համեմված նյութերով: Իսկ այժմ, երբ Թրամփը խստացնում է հակաիրանական քաղաքականությունը, խոսվում է անգամ ԱՄՆ-ի ու Իրանի միջեւ հնարավոր պատերազմական սցենարի մասին: Երկու դեպքում էլ նման սպասելիքներ ունեցողները հիասթափվելու են: Ոչ պատժամիջոցներից զերծ Իրանը մի քանի տարում կդառնա հեգեմոն ուժ տարածաշրջանում, ոչ էլ պատժամիջոցներով ծանրաբեռնված Իրանը կհրաժարվի տարածաշրջանային ու աշխարհաքաղաքական ամբիցիաներից:

Նույնը վերաբերում է հայ-իրանական հարաբերություններին: Երեք տարի առաջ, երբ Իրանի շուրջ ստեղծված պատժամիջոցների պատը քանդվեց, փորձագետները կանխատեսում էին, որ նոր իրավիճակում Հայաստանն Իրանի համար կարող է ռուսական ու արեւմտյան ներդրումների իրականացման ֆինանսական ու գրասենյակային կենտրոնը դառնալ: Գործարար Ռուբեն Վարդանյանն անգամ նշում էր, որ Հայաստանը կարող է Իրանի համար «Հոնկոնգ» դառնալ։ Հայաստանն Իրանի համար «Հոնկոնգ» չդարձավ, երկկողմ առեւտրի ծավալները շեշտակի չաճեցին:

Ավելին՝ սկսեցին խոսել Իրանի համար Հայաստանի դերակատարության նվազման մասին՝ երկրորդ կամ երրորդ պլան մղելով այնպիսի համատեղ ծրագրերի իրականացման հեռանկարը, ինչպիսիք են հայ-իրանական երկաթուղին ու նավթավերամշակման գործարանի կառուցումը: Տրամաբանությունը պարզ էր: Պատժամիջոցներից ազատված եւ առաջատար տեխնոլոգիաներից օգտվելու հասանելիություն ունեցող Իրանի ինչի՞ն էր պետք Հայաստանում կառուցել նավթավերամշակման գործարան, եթե կարող էր արդեն նույն գործընթացը կազմակերպել իր երկրում:  

Այժմ մեծ տեղաշարժեր պետք չէ սպասել նաեւ հայ-իրանական առեւտրատնտեսական հարաբերություններում: Նախ, ԱՄՆ-ում լավ հասկանում են, որ Հայաստանը տարածաշրջանում այլ լուրջ այլընտրանք չունի, բայց նաեւ խստիվ հետեւելու են, որ Իրանը չօգտագործի հայկական հարթակը՝ երրորդ պետությունների հետ սեւ սխեմաներով գործարքների ու ֆինանսական հոսքերի ապահովման համար: Վերջին տասը տարում, երբ մեկ անգամ չեղարկվել ու երկու անգամ սահմանվել են Իրանի դեմ ամերիկան պատժամիջոցները, հայ-իրանական առեւտրի ծավալը տատանվել է 230-310 մլն դոլարի շրջանակում՝ ներառյալ Իրանից մատակարարվող տարեկան 400 մլն խորանարդ մետր գազն ու դրա դիմաց ՀՀ-ից արտահանվող էլեկտրաէներգիան: Համաձայնեք, սա չնչին ցուցանիշ է 80 մլն բնակչություն, տարածաշրջանային լուրջ ամբիցիաներ ու Հայաստանն իր համար դեպի արտաքին աշխարհ (Վրաստանի միջոցով) եզակի պատուհան (սա ավելի շատ մեր տերմինն է, քան ՀՀ դերակատարության Իրանի ընկալումը) ազդարարած երկրի համար:

Ինչո՞ւ է այդպես: Խնդիրն ավելի շատ վերաբերում է ոչ թե պատժամիջոցների գոյությանը կամ բացակայությանը, որոնք անշուշտ ազդեցություն ունեն, այլ Իրանի ներքին տնտեսական յուրահատկություններին: Այդ երկիրը շատ կոշտ պրոտեկցիոնիստական քաղաքականություն է վարում, ու դրսից ներկրվող ապրանքներին շատ խանդոտ է վերաբերում՝ սահմանելով դրակոնյան մաքսատուրքեր՝ այդ կերպ ներքին շուկայում ստեղծելով անհավասար մրցակցային պայմաններ: Նպատակը տեղական արտադրության խթանումն է: Ըստ այդմ, Իրանը ցանկանում է մեծապես ներկրել ոչ թե սպառման համար նախատեսված ապրանքներ, այլ տեխնոլոգիաներ՝ ներքին զարգացման, արտադրողականության բարձրացման ու տեխնոլոգիական արդիականացման համար:

Այս տեսանկյունից, Իրանի պրոտեկցիոնիստական շուկայի դարպասները Հայաստանի համար կարող է փոքր ինչ բացել վերջերս կնքված Իրան-ԵԱՏՄ ազատ առեւտրի գոտու պայմանագիրը, որի ողջ ծավալով կյանքի կոչմանը կարող են խոչընդոտել ամերիկայն պատժամիջոցները: Թե որքան ու ինչ ծավալով, առայժմ դժվարանում են ասել ոչ միայն փորձագետները, այլեւ պրոֆիլային պետական պաշտոնյաները: Սակայն մեկ բան ակհայտ է, որ այս պատժամիջոցներից էլ ապոկալիպտիկ սցենարներ պետք չէ ակնկալել: Ամենայն հավանականությամբ, ինչպես եւ նախկինում, առեւտրի ծավալները շեշտակի չեն կրճատվի, բայց անկասկած կսահմանափակեն նոր հնարավորությունները: