Օսմանյան կայսրության առաջին ներկայացուցիչներն օլիմպիական խաղերում հայերն են եղել

Սպորտը եղել է Օսմանյան կայսրության այն բազմաթիվ ոլորտներից մեկը, որը ծաղկել է հայերի շնորհիվ: Կայսրությունում սպորտով զբաղվելն արգելված է եղել եւ խստորեն պատժվել է սուլթան Համիդի կողմից: Հայերը, սակայն, դեռ 19-րդ դարի վերջից գիտակցել են դրա կարեւորությունն ու մեծ ուշադրություն են դարձրել սպորտին: Այդ ժամանակ առաջացել են առաջին հայկական մարմնամարզական ակումբներն ու խմբակները:

20-րդ դարում Օսմանյան կասրության հայերի շրջանում սպորտի մասսայականացման հարցում մեծ դեր են ունեցել պրոֆեսիոնալ մարզական կրթություն ստացած Շավարշ Քրիսյանը, Մկրտիչ Մկրյանը եւ ուրիշներ: 20-րդ դարի սկզբում Կոստանդնուպոլսում եւ Զմյուռնիայում բացվել են հայկական առաջին ֆուտբոլային ակումբները: Հետագա տարիներին գործընթացը շարունակվել է, ու Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ միայն Կոստանդնոըպոլսում եղել են մոտ 40 հայկական մարմնամարզական ակումբներ:

Հայկական ֆուտբոլային թիմերը մասնակցել կայսրության մայրաքաղաքում գործող մի քանի լիգաներում ընդգրկված թիմային ու միջազգային մրցաշարերի: Հատկապես հայտնի են եղել «Բալթա Լիման», «Արաքս», «Տորք» ֆուտբոլային թիմերը: Զմյուռնիան ներկայացնող ամենահայտնի թիմը եղել է «Հայ որսորդաց ակումբը»: Հայկական մարզական ակումբներ են ստեղծվել նաեւ Վանում, Ադանայում, Կարինում, Տրապիզոնում եւ այլն: Նույնիսկ հայկական լիգայի ստեղծման գաղափար է եղել, որը կյանքի չի կոչվել Առաջին համաշխարհային պատերազմի, ինչպես նաեւ Հայոց ցեղասպանության պատճառով, որին զոհ են գնացել բազմաթիվ հայ մարզիկներ եւ հայկական շատ ակումբներ էլ փակվել են:

^{Արծաթե մեդալ, որով պարգևատրվել են Հայկական 2-րդ օլիմպիական խաղերի հաղթողները 1912 թ.}

1911-14 թթ. Կոստանդնուպոլսում անցկացվել են հայկական օլիմպիական խաղեր: Դրանց մասնակցել են բազմաթիվ ակումբներ: Սահմանվել են ռեկորդներ, իսկ հաղթողները ստացել են արծաթե մեդալներ: 1913թ. Ադանայում անցկացվել են նաեւ առաջին «Կիլիկյան օլիմպիական խաղերը»: Հայերը ելույթ են ունեցել նաեւ միջազգային ամենախոշոր մրցաշարում՝ օլիմպիական խաղերում: Առաջին անգամ Օսմանյան կայսրությունն օլիմպիական խաղերում ներկայացված է եղել ընդամենը 2 մարզիկով, եւ 2-ն էլ հայեր են եղել: Նրանք են Վահրամ Փափազյանը եւ Մկրտիչ Մկրյանը: 1912 թ. Ստոկհոլմում կայացած 5-րդ օլիմպիական խաղերում Փափազյանը ելույթ է ունեցել վազքի մրցումներում, իսկ Մկրտիչ Մկրյանը՝ աջ ու ձախ ձեռքերով գնդի, սկավառակի նետում մարզաձեւերում, հնգամարտում, տասնամարտում:

^{5-րդ օլիմպիական խաղերը Ստոկհոլմում, աջից երկրորդը Օսմանյան կայսրության թեթև ատլետիկայի թիմի անդամ վազորդ Վահրամ Փափազյանն է, «Մարմնամարզ», հուլիսի 5, 1912}

^{Մկրտիչ Մկրյան, Ստոկհոլմի 5-րդ օլիմպիական խաղերի մասնակից, Ռոբերտ քոլեջ, «Մարմնամարզ», 5 հուլիսի, 1912}

Հայ մարզիկներին երկրի կառավարությունը չի ֆինանսավորել: Նրանց մասնակցության ու կեցության ծախսերը հոգացել է երկրի հայկական համայնքը: Սա, սակայն, Փափազյանին չի խանգարել մրցավայրում պայքարել Օսմանյան կայսրության խորհդրանիշի համար: Նա իր հուշերում գրել է՝ ինչպես է հասել նրան, որ թուրքական դրոշը բարձրացվի Ստոկհոլմում: Մարզիկը նշել է, որ, երբ հասել է Ստոկհոլմ, տեսել է, որ ողջ քաղաքով տարածված են մասնակից երկրների դրոշները, սակայն Օսմանյան կայսրության խորհրդանիշը չկա:

«Ի վերջո ես Օսմանյան կայսրության պաշտոնական ներկայացուցիչն էի, եւ նման վերաբերմունքն իմ երկրի նկատմամբ վիրավորում էր ինձ»,- գրել է նա:

Մարզիկն իր գրառումներում պատմել է, որ ճամպրուկներով անմիջապես գնացել է թուրքական դեսպանատուն ու դեսպանից պահանջել է շտկել իրավիճակը, այլապես ինքը չի մասնակցի մրցումներին: Դեսպանը շատ է զարմացել, որ հայը կարող է նման քայլ անել: Ընդամենը ժամեր անց Ստոկհոլմի բոլոր անկյուններում թուրքական դրոշը ծածանվել է այն հայ երիտասարդի շնորհիվ, որը մոտ ապագայում պետք է ողբար հենց թուրքերի կողմից ցեղասպանված իր հայրենակիցների համար:

Մյուս կողմից կամ մի պատմություն, ըստ որի, վազքի ժամանակ Փափազյանը վերջնագծին մոտ հատվածում առաջ է եղել բոլոր մրցակիցներից, սակայն դիտավորյալ դանդաղեցրել է վազքւ ու առաջ թողել մյուսներին: Նա չի ցանկացել, որ Օսմանյան կայսրությունը մեդալակիր ունենա:

Օսմանյան կայսրությունում մարզական լրագրության հիմքերը նույնպես դրվել են հայերի շնորհիվ: Հայերն են այնտեղ ստեղծել առաջին մարզական պարբերականը՝ «Մարմնամարզը», որի խմբագիրը եղել է Շավարշ Քրիսյանը: Այն հրապարակվել է հայերենով: Լուսաբանել է տարբեր մարզական միջոցառումներ, տեղեկացրել է արդյունքների մասին, հրապարակել է ինչպես հայ, այնպես էլ արտասահմանցի մարզիկների լուսանկարներ: «Մարմնամարզը» մեծ դեր է ունեցել հայերի շրջանում սպորտը մասսայականացնելու հարցում: Լույս է տեսել 1911-14 թթ.: Դադարել է լույս տեսնել այն բանից հետո, երբ Շավարշ Քրիսյանը ցեղասպանության զոհ է դարձել:   

^{Վաղարշակ Վարժապետյան, Հայկական օլիմպիական խաղերի ու միջազգային մրցույթների հաղթող Կոստանդնուպոլսում, հեծանվորդ, «Մարմնամարզ», 1911}

^{Վահրամ Փափազյան, 5-րդ օլիմպիական խաղեր Ստոկհոլմում, «Մարմնամարզ», 1912}

^{«Արծիվ» մարմնամարզական ակումբը Տրապիզոնում, «Մարմնամարզ», 1912}

^{Իզմիրի հայ որսորդաց ակումբի ֆուտբոլային թիմը, «Մարմնամարզ», 1910}

^{Մարզվանի ամերիկյան դպրոցի «Շավարշան» ֆուտբոլային թիմը, «Մարմնամարզ», 1911}

^{Նիկոմեդիայի «Ատլաս» մարմնամարզական ակումբն ու ֆուտբոլային թիմը, «Մարմնամարզ», 1913}

^{Պերպերյան վարժարանի սպորտային թիմը, «Մարմնամարզ», 1912}

^{Թեթև ատլետիկայի «Պարթև» ակումբի անդամները, Սեբաստիա, 1900-ականներ (այս մարզիկների մեծ մասը զոհ դարձավ Հայոց ցեղասպանության)}

^{Հաճնի «Միացյալ ակումբի» ֆուտբոլային թիմը, «Մարմնամարզ», 1911}

^{Հայկական պատանեկան «Ծիծեռնակ» ֆուտբոլային թիմը, Կ. Պոլիս, 1910-ականներ}

^{Սամաթիայի «Վահագն» մարմնամարզական թիմը, «Մարմնամարզ», 1912}

^{Տարսոնի Ս. Պողոս վարժարանի ֆուտբոլային թիմը, 1914}

Տեղեկությունները վերցված են «Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի» արխիվից