Մի օր պայթելու է

Շրջանակը սեղմվում է: Բռնի մահը ինչ-որ տեղ մոտիկ է: Շնչում է թիկունքիդ, մինչ դու զբաղված ես քո առօրյա գործերով, հոգսերով, անհոգությամբ: Ժպտում է անպատժելիության եւ գործը հապճեպ կոծկող «վարպետի» լպիրշ ժպիտով: Զրուցում է Նախարարության ստահոդ հաղորդագրության լեզվով: Էլի՛ ինքնասպանություն: Կարծես սա ինքնասպանների երկիր լինի: Չգիտես ինչու` իրենցից ոչ ոք այդպես էլ ինքնասպանություն չգործեց: Ու մինչ մենք շարունակում ենք նստել սրճարաններում, երեկոներ վայելել, կռվել-բարիշել, ամուսնանալ-բաժանվել, փայփայել մեր մանր ու միջին եսիկները, նրանք ժամանակ առ ժամանակ մեզանից մեկին սպանում են: Ու լավ է, դիակների հետ դեռ չեն նկարվում:

Մի երկիր, որի նախկին նախագահը տառապում էր որսորդի ու վոյինի բարդույթով, ու որի թիկնապահներն օրը ցերեկով մարդ էին սպանում մի անզգույշ բառի համար, պիտի գար հասներ էս վիճակի՝ որսորդների միություն, այլ ոչ թե պետություն: Մարդաորսի երկիր: Մեկին` սրճարանում, մյուսին` ոստիկանությունում, երրորդին` բանակում, չորրորդին` մեքենայի տակ գցելով, տասին էլ՝ Երեւանի կենտրոնում: Սաֆարի՛: Մեկը կա՞ որ իրեն լրիվ ապահով է զգում:

Երեւի արդեն քչերը չեն հասկանում, որ իրական հայրենասիրությունը ոչ թե «թուրքի մե՛րն ա», ոչ թե ամպագոռգոռ երդումներն են Հայաստանի արեւ, ոչ թե արհեստական պաթոսն է, այլ հայազգի Ռամիլ Սաֆարովների դեմ պայքարը՝ հետեւողական, սառնասիրտ ու մինչեւ վերջ: Անցյալից ժառանգված այլասերված հայրենասիրության մի տեսակ կա, որ ասում է՝ մեր բանակի ներքին խնդիրները պետք չի դուրս բերել հանրային դաշտ, որ թշնամին չուրախանա, ու որ էլի եսիմ ինչ: Իրականում ամեն բան ճիշտ հակառակն է: Եթե հայկական բանակն, իրոք, արժեք է մեզ համար, ուրեմն որեւէ նման դեպք չպետք է անտեսվի, լռեցվի: Իրական առողջ հայրենասիրությունն այն է, որ եռակի եռանդով հենց նման դեպքերի դեմ պայքար ընթանա: Որովհետեւ սա, իրոք, նաեւ երկրի անվտանգության եւ պաշտպանության հարցն է: Իսկ ինչ վերաբերում է թշնամուն, ապա մեր թշնամին, Զաքաթալայի շրջանի Սայադլու գյուղի բեղավոր թուրքը չէ, այլ նախեւառաջ նա, ով սպանում է մեր եղբայրներին` լինի դա բանակում, ոստիկանությունում, թե քաղաքի փողոցներում: Ահա, թե ո՛ւմ դեմ է պետք անխնա պայքար, ահա, թե ո՛ւմ դեմ է պետք սերմանել ատելություն եւ թշնամանք, ահա թե ո՛ւմ որեւէ զիջում չպետք է լինի: Շակալների այդ տեսակն իրականում ավելի վախկոտ է, քան որեւէ այլ կենդանի անտառում եւ դաշտում: Նա միայն անպատժելիության մթնոլորտում է «վոյինանում»: Այդ տեսակն է, որ պետք է չեզոքացվի մեր երկրում: Շատ եմ ուզում ասեմ, որ Արտակը պետք է վերջին զոհը դառնա: Բայց դա ասելով չի: Պետք է մի օր հակահարված հասցվի այս կենդանիներին:

Սիրում ենք ասել, որ հայերը օրինապաշտ ժողովուրդ չեն: Օրինապաշտությունն իրականում այնքան էլ միանշանակ բան չէ: Նացիստական Գերմանիայի եւ ստալինյան Սովետական Միության քաղաքացիները ամենաօրինապաշտներիցն էին աշխարհում: Իհարկե, դա բավականին յուրահատուկ օրինապաշտություն էր, որը կապ չունի իրավական պետության քաղաքացու օրինապաշտության հետ: Ահա, այս յուրահատուկ «օրինապաշտության» տեսակը, կարծես, ինչ որ առումով բնորոշ է նաեւ մեզ: Դա ունի իր դրական եւ բացասական կողմերը: Համենայնդեպս, ես լավ հիշում եմ 1993-ի ամառը Թբիլիսիում, որտեղ այդ ժամանակ բնակվում էի: Քաղաքում կատարյալ բեսպրեդել էր տիրում: Ալկոհոլի եւ թմրանյութերի մշտական ազդեցության տակ գտնվող Վրաստանի ազգային գվարդիայի զինվորները քաղաքի տեր ու տնօրենն էին: Ու կարո՞ղ եք պատկերացնել, թե ինչպիսի՛ «տնօրինություն էր» սա: Կա՛մ գուցե չպատկերացնեք: Որովհետեւ նրանք առանց որեւէ պատճառի սպանում էին, բռնաբարում էին եւ կողոպտում էին: Հասավ նրան, որ հարբած եւ ուռած «հայրենիքի պաշտպանները» օրը ցերեկով փողոցում երեխա էին սպանում: Այդպիսի դեպք եղավ հենց մեր թաղամասում: Թվում էր, թե կառավարությունն անզոր է, իսկ Թբիլիսիում ապրելը վերածվում էր աբսուրդի թատրոնի: Այդ ժամանակ էր, որ քաղաքում սկսվեց ինքնադատաստանների շղթան: Անելանելի իրավիճակի մեջ ընկած մարդիկ, տեսնելով, որ կառավարությունն անզոր է կամ ցանկություն չունի որեւէ բան անել բոլոր չափերն անցած «զինվորների» դեմ, իրենք սկսեցին դատ ու դատաստան տեսնել:

Այդ դատաստանները պակաս դաժան չէին, քան այն ինչ անում էին գվարդիականները: Նույնիսկ հասկանալով դրա արդարությունը, մինչ այժմ սարսափում եմ հիշելով, թե ի՛նչ սարսափազդու վրեժ էին լուծում իմ այն ժամանակվա համաքաղաքացիները: Միջնադարյան ամենադաժան պատիժները ձեզ օրինակ: Ամեն դեպքում փաստը մնում է փաստ, որ դա ունեցավ իր ազդեցությունը: Ընդ որում` շատ արագ: Մոտավորապես մեկ ամսվա մեջ, եթե ոչ ավելի կարճ ժամանակահատվածում, Թբիլիսիում կյանքը վերադարձավ նորմալ հուն: Պարզվեց, որ կառավարությունն էլ այդքան անզոր չէ, եւ մի քանի ժողովրդական ինքնադատաստաններից հետո շատ արագ լուծեց գվարդիականների կարգապահության խնդիրը: Ես չեմ ասում, որ սա օրինակելի գործողություն է, եւ կոչ չեմ անում կիրառել վրացական փորձը Հայաստանում: Բայց, կարծում եմ, որ ուշ թե շուտ վիճակը կարող է հասնել նաեւ այս տիպի դրսեւորումների: Իհարկե, մեր մոտ այսօր 1993-ի Վրաստան չէ: Կարգուկանոնի խաբկանք կա: Մե՛ր բեսպրեդելն ինստիտուտի վերածված բեսպրեդել է, որի հայրերը նույն «հայրենիքի պաշտպանի» անվան տակ եւ իմիջով հանդես եկած «ասֆալտի ֆիդայիններ են»` հասած իշխանության բուրգի գագաթին: Այդ առումով մեր վիճակը նույնիսկ ավելի բարդ է: Մեզ սպանում են ոչ թե ամեն օր ու ամեն տեղ, այլ ժամանակ առ ժամանակ, «դոզայով», իբր պատահականորեն, իբր «դեպք էր՝ եղավ», իբր «այդպես էլ է լինում՝ կյանք է», իբր «ոչ ոք երաշխավորված չէ»: Ասում են, թե կովերն էլ են մտածում, որ իրենց ցեղակիցներին մորթում են պատահականորեն, ժամանակ առ ժամանակ, իսկ ընդհանուր առմամբ, մարդիկ կովերին պահում են ուղղակի նրանց սիրուն աչքերի համար, այնպես, որ անհանգստանալու առիթ չկա:

Մի օր պայթելու է: Մի օր պիտի պայթի: Մի օր պատիժը գալու է, ու, Աստված տա, որ դա լինի օրինական պատիժ, այլ ոչ թե միջնադարյան ծես: Բայց եթե լինի վերջին տարբերակով, ոչ ոք ոչ մեկին թո՛ղ չմեղադրի: Հին օրենք է՝ ականն ընդ ական... Արտակի հոգին արդեն լույս է, արդեն Աստծո դռներն է բախում, իսկ նրան սպանողները դեռ կենդանի են, դեռ մեր մեջ են ապրում, դեռ իրենց մայրերին ջերմ խոսքեր են ասում, դեռ խնդում-մնդում են, իրենց մարդ ու տղամարդ են զգում, դեռ իրենց կապկամարդային «ճիշտն» են գովաբանում՝ հայկական Ռամիլ Սաֆարովները: «Վերջին 15 տարիների ընթացքում բանակի հրամանատարներն ավելի շատ հայ զինվոր են սպանել, քան ազերի»,- ասում է ֆեյսբուքյան իմ ընկեր Դանիել Իոաննիսյանը: Հայ զինվորին սպանողի ձեռքը պիտի վերջապես կոտրվի, գլուխը ջարդվի: