Նժդեհի հետմահու դեգերումները

Համարյա ամեն տարի եմ գնում: Գիշերում ենք վրաններում, հաջորդ օրը` կեսօրից հետո վերադառնում: Նախորդ անգամվա համեմատ` առաջին փոփոխությունը, որ նկատեցի, տեղադրված ցուցանակներն էին: Լավն էին, թվով երկուսը, ճաշակով ձեւավորված, հնգալեզու` հայերեն, անգլերեն, ռուսերեն, իտալերեն, ֆրանսերեն: Ստորին աջ անկյունում հովանավորի` Վիվասել-ՄՏՍ-ի տարբերանշանն էր: Հիշեցի, որ մեկ տարի է տարբեր հեռուստաալիքներով պարբերաբար այդ մասին պատմող ռեպորտաժներ տեսել եմ. Քարահունջ, Գառնի, Հաղպատ... Մեկն էլ, փաստորեն, Սպիտակավորն էր: Ճիշտ գործ է արվում: Զբոսաշրջիկները կամա-ակամա ընթերցում են, ծանոթանում տվյալ հնավայրի, եկեղեցու, կոթողի, ընթացքում` նաեւ մեր ժողովրդի պատմությանն ու հովանավորների գովազդին: Մյուս փոփոխությունը կարգին նորոգված տաղավարն էր (բեսեդկան)` նոր թիթեղյա տանիքով, ճաշակով ներկված աթոռներով, երկար սեղանով: Նորոգողի մասին ցուցանակ չկար, հետո ասացին, որ սովորական շինական մարդիկ են որոշել ու արել: Կարգին չիմացա էլ` Վերիշեն, թե՞ Գլաձոր գյուղից: Դե իհարկե` նրանց ինչի՞ն է գովազդը: Վերադառնամ, սակայն գովազդվողներին: Սպիտակավոր եկեղեցու մասին ահագին ինֆորմացիա կար. հետաքրքրությամբ ընթերցեցի, սակայն, երբ հասա Նժդեհի մասին հատվածին, մի քիչ զայրացա ու տխրեցի: Ինքներդ տեսեք:

Մարդիկ սեւով սպիտակին գրում են, որ «Բալկանյան եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմներում ակտիվ աջակցություն է ցուցաբերել թուրքերի տիրապետության դեմ պայքարող պարտիզանական ուժերին»: Լուրջ եմ ասում` անհեթեթ ձեւակերպում է: Խոսքը 1912թ. Բալկանյան առաջին պատերազմի մասին է, երբ Չեռնոգորիան, Բուլղարիան, Սերբիան, Հունաստանը պատերազմ հայտարարեցին Թուրքիային ու հայերը կազմեցին Հայկական վաշտը, որի հրամանատարն էր պոդպորուչիկ Նժդեհը, ով դեռեւս 1906-ին էր ուսանել Սոֆիայի Ֆերդինանդ թագավորի անվան ռազմական վարժարանում եւ ստացել զինվորական կոչում: Հայկական վաշտը կանոնավոր բանակի մաս էր ու մասնակցելով պատերազմին` աչքի ընկավ մի շարք հաղթական կռիվներով, Նժդեհն էլ պարգեւատրվեց «Սպայական քաջության» շքանշանով: Իսկ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ Նժդեհը եղել է հայկական կամավորական 5-րդ, ապա` 2-րդ, 1-ին խմբերի հրամանատարի օգնական, որոնք ռուսական կանոնավոր բանակի կազմում էին եւ երբեք պարտիզանական ջոկատ չեն կոչվել: Զարմանալի էր, որ Սպիտակավորում տեղադրված ցուցանակում խոսք անգամ չկար Նժդեհի 1918-21թթ. ծավալած գործունեության, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի, Լեռնահայաստանի գոյամարտի մասին, որը, թերեւս, նրա կյանքի կարեւորագույն շրջանն է: Միանգամից հասնում ենք Երկրորդ աշխարհամարտ ու ընթերցում. «Նժդեհը փորձում էր իրականացնել Հայաստանը խորհրդային եւ թուրքական ուժերից ազատագրելու իր ծրագիրը» հատվածը: «Ինչպե՞ս» հարցի պատասխանը տեքստի հեղինակները թողել են ընթերցողին ու հաջորդ նախադասությամբ գրել, որ «ձերբակալվում է Մոսկվայում եւ հայտարարվում դավաճան»: Թույլ տվեք այստեղ էլ միջամտել: Բուլղարիայում բնակվող Նժդեհը ինքնակամ խորհրդային ուժերին է հանձնվում Սոֆիայում` 1944-ի սեպտեմբերին, եւ փաստացի այստեղ են նրան ձերբակալում, հետո նոր տեղափոխում Բուխարեստ, ապա Մոսկվա, Երեւան, դատապարտում 25 տարով եւ ուղարկում Վլադիմիրի բանտ, ուր եւ վախճանվում է 1955-ի դեկտեմբերի 21-ին: Ի դեպ, մահվան թվականն ու վայրը հայերենում չկային, փոխարենը գրված էին մյուս լեզուներով: Տեղին է ասել, որ հայերենի եւ անգլերենի համեմատ, ավելի հաջողված էր ռուսերեն խմբագրումը (իտալերեն ու ֆրանսերեն մեր մեջ իմացող չկար): Վերջին մեջբերումն անեմ. «1987թ. նրա աճյունը գաղտնի տեղափոխվել եւ ամփոփվել է Սպիտակավոր Սբ Աստվածածին վանքի բակում»: Այս պատմությունն այդքան էլ այդպես չէ: Նախ` Նժդեհի աճյունը Հայաստան է տեղափոխվել 1983-ին: Նախաձեռնողներն էին Վարագ Առաքլյանը, Գուրգեն Արմաղանյանը, Գարեգին Մխիթարյանը, Արցախ Բունիաթյանը, Ժորա Բարսեղյանը: Ձեռնարկն իրականացրել է Նժդեհի թոռնուհու ամուսին Պավել Անանյանը: Նույն տարվա հոկտեմբերի 7-ին աճյունից մի մասունք, բնականաբար` գաղտնի, ամփոփվել է Խուստուփ լեռան լանջին` Կոզնի կոչվող աղբյուրի մոտ: Մնացածը ցինկե արկղի մեջ պահվել է Վարագ Առաքելյանի Կոտայք գյուղում գտնվող տան նկուղում: Հետո նոր` 1987-ի մայիսի 9-ին, դարձյալ գաղտնի, Նժդեհի աճյունը հանձնվել է մայր հողին Եղեգնաձորի շրջանի Սպիտակավոր եկեղեցու բակում: Իրականացնողները նույն մարդիկ էին, ովքեր հողում տեղադրում են նաեւ հետեւյալ գրությունը. «Հայ պարմանի, եթե երբեւիցե ձեռքդ անցնի այս փոքրիկ վկայությունը, իմացիր, որ դու գտել ես հայ հերոսաց հերոս Նժդեհի հավետ սրբազան աճյունը: Սրա տիրոջ ձայնից թնդում էին Սյունյաց բարձր լեռները, եւ հայ ազգի երկու արյունարբու թշնամիները թաքնվում էին ձորերում ու լեռներում: Ծնկի եկ այս աճյունի առջեւ, ինչպես այս նշխարները Հայրենիք բերողներն ու հողին հանձնողներն արեցին: Նժդեհի հոգին սավառնում է հայ լեռնաշխարհի վրա, եւ այդ հոգին գալիք ազատագրական կռվում դարձյալ առաջնորդելու է մեզ»: Արցախյան շարժման ծնունդով վերանում է գաղտնիությունն, ու Նժդեհի գերեզմանը դառնում սրբատեղի: 1989թ. հունիսի 17-ին տեղադրվում է տապանաքարը եւ այդ օրվանից ամեն տարի ուխտավորները գալիս են Սպիտակավոր: Պրոֆեսոր Վարագ Առաքելյանն ու Գուրգեն Արմաղանյանը այլեւս չկան, սակայն պարտադիր այստեղ են լինում Գարեգին Մխիթարյանը, Արցախ Բունիաթյանը, Ժորա Բարսեղյանը: Պավել Անանյանը մի տեսակ մեկուսի է ապրում, առանց շփումների: Եկողները սովորական մարդիկ են, վեր են կենում ու գնում: Հատուկ կազմակերպված ոչինչ չի լինում, իսկ ամենակարեւորը` կուսակցականացված «բեմականությունները» բացառված են: Ժամանակին մի երկու անգամ ԱԻՄ-ը փորձեց, հետո` դադարեց գալ: Մեկ-մեկ ՀՀԿ-ի տեղական կառույցներից էլ են լինում: Այս տարի, օրինակ, մի քանիսը «Առաջ Հայաստանի» ժամանակների արդեն խունացած գազարագույն անթեւ բլուզներից էին հագել ու ոչ այն է` մաքրություն ապահովողների, ոչ այն է` ասֆալտ անող բանվորների նմանվել: Սպիտակավոր ուխտի են գալիս մարդիկ, ովքեր գնահատում են Նժդեհի արածը, ընթերցում գրածը, ընկալում ասածը, ընդունում խորհուրդը: Լավ է` Սպիտակավորը քաղաքից հեռու է, սարերում ծվարած, թե չէ տարատեսակ չինովնիկներն ու սուտ նժդեհականները վաղուց էին ամեն ինչ «հարամել»:

Ինչ վերաբերում է Նժդեհի հետմահու դեգերումներին` նշենք, որ մեծ զորավարի ոսկորների հանգիստը մեկ անգամ էլ խաթարվեց 2005-ին, երբ մի մասունք Սպիտակավորից տեղափոխվեց Կապան եւ ապրիլի 26-ին` Լեռնահայաստանի հռչակման օրը, հողին հանձնվեց հուշահամալիրում, ուր մի քանի տարի առաջ կանգնեցվել էր Զորավարի արձանը: Սրա նախաձեռնողներն արդեն ՀՀԿ-ականներն էին:

Վերջում կրկին վերադառնանք ցուցանակներին, ուր գրված է` «Տեքստի բնօրինակի խմբագրումը` ՀՀ մշակույթի նախարարության եւ ԻԿՕՍՕՍ/Հայաստան ՀԿ-ի» եւ հեղինակներին ու հովանավորներին խորհուրդ տանք մի փոքր էլ ծախս անել ու փոխել գրությունը: Հերիք է խմբագրենք Նժդեհին: