Լեւոն Տեր-Պետրոսյան. մեծ խառնակչություն (մաս 6)

Մաս 1, Մաս 2, Մաս 3, Մաս 4, Մաս 5

Որդուն Հայաստանից հեռացնելու՝ Տեր-Պետրոսյանի որոշումը անձնական առումով բացատրելի է: Սիրող հայրը վախենում է միակ զավակի կյանքի եւ անվտանգության համար:

Բայց սրանում է քաղաքական գործունեության երկիմաստությունը, դրամատիզմը: Անձնական բնույթի որոշումները կարող են ունենալ լրջագույն քաղաքական հետեւանքներ, եւ դա աղետալի սխալ դարձավ Տեր-Պետրոսյանի համար: Սխալը, իհարկե, ոչ թե հայրական հոգատարությունն էր, այլ այն, որ սրանով Տեր-Պետրոսյանը իր վախերը բացահայտեց քոչարյանասերժական ոհմակի առաջ: Մինչդեռ, ոհմակի հետ հարաբերվելու ոսկե կանոն գոյություն ունի. երբեք, երբեք, երբեք նրան չցուցադրել քո վախերը, թույլ չտալ, որ նա զգա, առավելեւս՝ տեսնի քո վախը: Բայց ոհմակը ամենամեծ պրոբլեմը չէ: Շատ ավելի բարդ է բազմահազար հետեւորդների պարագան, որոնց ընկալումներից կատարելապես դուրս էր Տեր-Պետրոսյանի այս քայլը: Միֆական առաջնորդը ինչ-որ բանից վախենո՞ւմ է: Ինչպե՞ս է դա հնարավոր, ընդհանրապես:

Հիմա, անկեղծ ասած, դժվարանում ենք ասել, թե կոնկրետ ո՞ր օրն է Դավիթ Տեր-Պետրոսյանը հեռացել Հայաստանից՝  2008թ. հունվարի 22-ից առա՞ջ, թե հետո: Սա ե՛ւ էական է, ե՛ւ էական չէ, որովհետեւ հունվարի 22-ն այն օրն է, երբ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը Ազատության հրապարակի հարթակից ընթերցեց Եղիշե Չարենցի «Մահվան տեսիլը»՝ «թող ոչ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի» հռչակավոր տողերով:

Վերադառնանք, սակայն, քաղաքական գործընթացին: Որքան կոպիտ սխալ է ոհմակին սեփական վախերը ցույց տալը, նույնպիսի սխալ է սեփական վախերը ցույց տալը հետեւորդների բազմահազարանոց բանակին: Ճիշտ է, Տեր-Պետրոսյանի որդու հեռացման լուրը լայնորեն չէր շրջանառվում, բայց հետեւողականորեն սողում էր, սողում էր Ազատության հրապարակում, սողում էր Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական շտաբներում, սողում էր Հայաստանում: Այդ լուրը իր հետ վախ էր տարածում, տարակուսանք, կասկածներ: Այդ լուրը քայքայում էր Տեր-Պետրոսյանի անձի շուրջ պարուրվող միֆը, որ ինքը՝ Տեր-Պետրոսյանը, երկար տարիներ հետեւողականորեն կառուցել էր:

Պրոբլեմն այստեղ քաղաքական հարթության վրա է. եթե ժողովրդին մատուցվող հիմնական ուղերձը միֆն է, եթե միֆի վրա է դրվում հիմնական խաղադրույքը, ուրեմն այդ միֆի անաղարտությունը պետք է պահպանել մինչեւ վերջ: Եթե միֆը չէ հիմնական գործոնը, ուրեմն պետք է հիմնական շեշտը դրվի արդյունավետ քաղաքական ստրուկտուրայի վրա: Բայց Տեր-Պետրոսյանը չկարողացավ պահպանել միֆի անաղարտությունը՝ այս եւ մի քանի այլ հանրահայտ միջադեպերի պատճառով: Չկարողացավ նաեւ իր թեկնածության շուրջ համախմբել իշխանական եւ օլիգարխիական էական հատվածի, մյուս կողմից էլ՝ չուներ արդյունավետ քաղաքական ստրուկտուրա: Եթե անկեղծ լինենք, մի քանի ամսում նման ստրուկտուրա ստեղծելը անհնար էր նույնիսկ: Միակ քաղաքական ստրուկտուրան, որ տեսանելիորեն եւ արդյունավետ աշխատում էր՝ Երեւանի Ազատության հրապարակն էր, ու որքան էլ տարօրինակ հնչի, այդ հրապարակը Հայաստանում սողացող համատարած վախի եւ Տեր-Պետրոսյանի թիմի անվստահության արտահայտությունը դարձավ ի վերջո: Ազատության հրապարակը միակ տեղն էր, որտեղ մարդիկ չէին վախենում: Այդ ժամանակների քաղաքական իրավիճակը շատ էր նմանվում ոհմակի եւ երամակի հարաբերություններին: Քոչարյանասերժական վարչախումբը քսի էր տվել իր ոհմակին, եւ քաղաքական ակտիվիստները երամակի տրամաբանությամբ, ոհմակի առաջ իրենց պաշտպանված էին զգում միայն Ազատության հրապարակում, որտեղ իրենք ոչ թե մենակ են, չորսով, հինգով, տասով, այլ հազարով, տասնյակ հազարով, հարյուր հազարով: Այդպիսի Ազատության հրապարակը, որքան էլ տպավորիչ ու բազմամարդ, ձախողման մեծագույն նախանշանն էր, որովհետեւ կար հսկայական մի բազմություն, կար միֆական քաղաքական առաջնորդ եւ չկար քաղաքական արդյունավետ կառուցվածք: Ազատության հրապարակը, բառիս բուն իմաստով, ներփակվել էր Ազատության հրապարակում: Արդյունավետ Ազատության հրապարակը պետք է Ազատության հրապարակ դարձներ ողջ Հայաստանը, բայց սրա համար անհրաժեշտ էր արդյունավետ քաղաքական սխեմա, կառույց, համակարգ, որը գոյություն չուներ: Մարդիկ չէին տեսնում իրագործելի քաղաքական պլան, մարդիկ չէին հասկանում, թե ինչպե՞ս եւ որտեղ է այս ամենը ավարտվելու, եւ սա մեծացնում էր անորոշությունը: Այս անորոշության մեջ միակ գործոնը, որի վրա կարող են հենվել՝ առասպելական առաջնորդն է: Բայց առաջնորդի շուրջ պարուրված առասպելը կորցնում էր անաղարտությունը, եւ վախը դառնում էր ավելի թանձր՝ առավելեւս, որ այն համակել էր նաեւ առաջնորդին:

Հենց այս գործոնը վճռորոշ դարձավ հետագա սցենարների համար, որովհետեւ Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը գտել էին Տեր-Պետրոսյանի թույլ տեղը: Երեւի թե ոչ թե գտել էին, այլ գիտեին 1998 թվականից: 2008թ. Մարտի 1-ին նրանք հենց այս եղանակով լուծեցին հարցերը: Ինչպես Տեր-Պետրոսյանի նորօրյա զինակից Վարդան Օսկանյանն է բացահայտել, 2008թ. Մարտի 1-ին իշխանությունները Տեր-Պետրոսյանին առաջարկել են իր տնից Երեւանի քաղաքապետարանի մոտ հավաքված հազարավոր հետեւորդների մոտ գնալ առանց թիկնազորի: Նրանք գիտեին, որ Տեր-Պետրոսյանը չի գնա առանց թիկնազորի: Եթե առանց թիկնազորի գնացող լիներ, որդուն Միացյալ Նահանգներ չէր ուղարկի:

Մարտի 1-ից հետո արդեն, Քոչարյանը գիտեր, թե ինչ պետք է անի Տեր-Պետրոսյանին հստակ սահմանների եւ շրջանակների մեջ պահելու համար. նա համապատասխան փոփոխություն արեց «Հատուկ պետական պահպանության ենթակա անձանց անվտանգության ապահովման մասին» ՀՀ օրենքում, եւ այդ փոփոխություններից հետո առաջին նախագահը կարող էր զրկվել թիկնազորից՝ այսպես կոչված ապօրինի քայլեր անելու, ապօրինի գործընթացներում ներգրավված լինելու կամ զանցանք կատարելու պարագայում: Այս փոփոխությունն ուժի մեջ մտավ 2008 թվականի մարտի 20-ին:

Իհարկե, Տեր-Պետրոսյանի համար հնարավոր էր ապահովել ժողովրդական, այսինքն՝ ոչ պետական թիկնազոր: Այս պարագայում, սակայն, պետությունն ազատվում էր նրա անվտանգության համար ունեցած պատասխանատվությունից: Իսկ սա արդեն լուրջ պրոբլեմ էր Տեր-Պետրոսյանի համար: Անձնական անվտանգության հետ կապված այս հնարքը, իհարկե, անբարոյական քայլ էր Ռոբերտ Քոչարյանի եւ Սերժ Սարգսյանի կողմից: Բայց Տեր-Պետրոսյանն ինքը Քոչարյան-Սարգսյան զույգին դեռ ամիսներ առաջ համեմատել էր մոնղոլ-թաթարների հետ եւ ուրեմն՝ պետք է պատրաստված լիներ նման զարգացումների, պետք է կանխատեսեր այդ զարգացումները: Բայց չկանխատեսեց, եւ ինչպես պարզվեց հետագայում՝ ամենեւին պատրաստ չէր այդօրինակ իրավիճակի:

Այս ամենը մարդիկ, իհարկե, չէին տեսնում: Իրադարձությունների, զարգացումների, կրակոցների, սպանությունների, հետապնդումների հորձանուտում այս ամենը դժվար էր նկատել: Այդ նույն մարդիկ, սակայն, զգում էին այդ ամենը ինչ-որ վեցերորդ զգայարանով, հոտառությամբ, ենթագիտակցությամբ: Նրանք զգում էին, որ ինչ-որ բան այնպես չէ, նրանք զգում էին, որ ինչ-որ տեղ իրենց խաբում են, եւ այս զգացողությունները հսկայական, եթե չասենք՝ վճռական դեր կատարեցին 2007-ին մեկնարկած համաժողովրդական շարժման հետագա ճակատագրի համար: Մի ինչ-որ պահից Տեր-Պետրոսյանը բազմաթիվ հնարավոր որոշումներից կայացնում էր հենց այն մեկը, որն առավել հարմար էր իր, իր ընտանիքի անվտանգության տեսակետից եւ ապահովում էր իր առանցքային, առաջնային դերակատարումը: Այս կամ այն որոշման ընդունելիության հիմնական չափանիշը դառնում են հենց այս գործոնները, եւ մնացած բոլոր գործոնները դառնում են երկրորդական, երրորդական, չորրորդական:

Հենց այստեղ է, որ Տեր-Պետրոսյանի անձի շուրջ կառուցված միֆը, առասպելը վեր է ածվում խաբեության: Հունվարի 22-ին Ազատության հրապարակում հռչակելով «թող ոչ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի» կարգախոսը՝ Տեր-Պետրոսյանը հետագա քաղաքական գործունեության ընթացքում փաստացի շատ բան եւ շատերին զոհելու զարմանալի պատրաստակամություն է ցուցաբերում, բացի ինքն իրենից: Հազարավոր մարդիկ ընկնում են քոչարյանասերժական մարդակեր մեքենայի ատամնանիվների տակ, բայց Տեր-Պետրոսյանի անմիջական, մերձավոր շրջապատի որեւէ անդամ որեւէ հիշարժան նեղության մեջ չի ընկնում: Խնդիրն այն չէ, որ պարտադիր նրանց ինչ-որ բան պիտի պատահեր՝ նրանց ձերբակալեին, կալանավորեին կամ ծեծեին: Խնդիրն այն է, որ եթե հազարավոր հետեւորդներ բերման են ենթարկվում, ծեծվում, ձերբակալվում, կալանավորվում, դա պետք է ինչ-որ կերպ ազդեր նաեւ այն մարդկանց վրա, ում հետ Տեր-Պետրոսյանը վերջին տասը տարիներին շփվում է ամենօրյա ռեժիմով, ովքեր ապահովում են նրա խաղաղ կյանքի խաղաղ միջավայրը: Բայց նման բան տեղի չի ունենում, եւ մինչեւ օրս անհասկանալի է, թե ինչու: Ի՞նչ է, նրանք բոլորը ավելի բախտավո՞ր էին, քան մյուսները, իսկ գուցե ավելի խելո՞ք, իսկ գուցե ավելի օրինապա՞հ: Իսկ գուցե գիտեին խաղի այնպիսի կանոններ, որ մյուսնե՞րը չգիտեին: Եթե այդպես է, ովքե՞ր էին սահմանել այդ կանոնները, որտե՞ղ, ի՞նչ պայմաններում, եւ որո՞նք էին այդ կանոնները: Եւ ամենակարեւորը. ինչո՞ւ դրա մասին մյուսները չգիտեին, Ազատության հրապարակում կանգնած տասնյակ հազարավոր մարդիկ, հարյուրավոր քաղբանտարկյալները, զոհերը ի վերջո:

Տեր-Պետրոսյանը, այսպիսով, անվտանգության, ընդդիմադիր դաշտում գերակայությունը պահպանելու, գուցե՝ նաեւ այլ նկատառումներով քաղաքական առասպելի տիրույթից աննկատ քայլերով տեղափոխվեց քաղաքական խաբեության տիրույթ: Հետագա գործունեության ընթացքում այդ քաղաքական խաբեությունը պետք է վերածվեր քաղաքական բեմադրության: Այդ ներկայացումը գագաթնակետին հասավ 2011-ի գարնանը, երբ Հայ ազգային կոնգրեսի՝ Մատենադարանի մերձակայքում հրավիրած հանրահավաքի մասնակիցները երթով ազատագրեցին Երեւանի Ազատության հրապարակը: Եթե հիշում եք, 2008 թվականի Մարտի 1-ից հետո Ազատության հրապարակը փակվեց ցուցարարների առաջ: Սկզբում հրապարակը քանդեցին՝ ստորգետնյա ավտոկանգառ կառուցելու համար: Բայց նույնիսկ շինարարության ավարտից հետո իշխանությունները թույլ չէին տալիս հանրահավաքների անցկացումը այդ վայրում: Եւ ահա, 2011 թվականի մարտի 17-ին Մատենադարանում տեղի ունեցած հանրահավաքից հետո Հայ ազգային կոնգրեսի համակարգող Լեւոն Զուրաբյանը ժողովրդին երթով առաջնորդում է դեպի Ազատության հրապարակ, որտեղ նրանց դիմավորում են ոստիկանական կուռ շարքերը: Կարճ բանակցություններից հետո ոստիկանները, գեներալ Սաշիկ Աֆյանի հրամանով, տեղի են տալիս, եւ եռամյա դադարից հետո ժողովուրդը կրկին մտնում է Ազատության հրապարակ:

Այն ժամանակ շշուկներ կային, թե սա կուլիսային ինչ-որ պայմանավորվածության արդյունք է, բայց Կոնգրեսի ներկայացուցիչները պնդում էին, թե պարզապես ոստիկանությունը չդիմացավ լայն զանգվածների ճնշումներին: Տարիներ անց, սակայն, պիտի բացահայտվի, որ հանրահավաքի նախորդ օրը՝ կեսգիշերին մոտ, ՀՀ ոստիկանության բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի տանը, ով ազգակցական կապ ունի ընդդիմության ներկայացուցիչներից մեկի հետ, խորհրդավոր հանդիպում է տեղի ունեցել: 

Ընդդիմադիր լիազորված երկու ներկայացուցիչներ, վստահելի բանակցողներ հանդիպում են ունեցել այն ժամանակ ՀՀ ոստիկանության պետ՝ տվյալ դեպքում «պայմանական հակառակորդ» Ալիկ Սարգսյանի հետ՝ քննարկելու-համաձայնեցնելու Ազատության հրապարակի հերոսական ազատագրման օպերացիան: Հասկանալի է, որ այնպես չէր, որ այդ բանակցողները պատահաբար էին հայտնվել հանդիպման վայրում: Ավելի բարձր մակարդակներում կայացվել էր սկզբունքային համաձայնություն, Ալիկ Սարգսյանն ու ընդդիմադիր բանակցողները պետք է ընդամենը քննարկեին մանրամասները, ճշտեին դետալները: Պետք է, թերեւս, շնորհակալ լինել կողմերին, որ օպերացիան պլանավորելիս չեն որոշել հավաստիության համար մի քանի զոհ տալ՝ երկու կողմերից:

Ինչեւէ, 2011-ի մարտի 17-ին տեղի է ունենում Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարած Հայ ազգային կոնգրեսի «հաղթական» մուտքը Երեւանի Ազատության հրապարակ: Ազատության հրապարակում իր ունեցած ելույթում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը տեղի ունեցածը հայտարարում է ժողովրդի առաջին հաղթանակը 2008-ի Մարտի 1-ից հետո: Բայց սա, թերեւս, առաջին դեպքն էր, որ Ազատության հրապարակ եկած հազարավոր քաղաքացիներ հիմարացվում էին այսպիսի ցինիզմով: Կամ ո՞վ գիտե՝ առաջի՞նն էր, թե ոչ: Գուցե երկրո՞րդն էր, չորրո՞րդը, տասներո՞րդը, հարյուրերո՞րդը: Հիմա արդեն ոչ ոք չի կարող վստահաբար ասել: Վստահաբար կարելի է ասել միայն մեկ բան. 2011-ի մարտի 17-ը ժողովրդին հիմարացնելու վերջին դեպքը չէր լինելու: Ո՛չ իշխանության, ո՛չ էլ ընդդիմության կողմից: 

Ա. Սմբատյան

շարունակելի