Ամբիոն

Զարմանալի է, եթե ոչ` զարհուրելի, որ իրենց 1700-ամյա քրիստոնեությամբ հպարտացող հայաստանցիների մի զգալի մասի համար քրիստոնեական ողջ ուսմունքը սկսվում եւ ավարտվում է սեռական հարցերով: Ճիշտ է, հեչ չէի ուզում անդրադառնալ վերջին օրերին համացանցը «համացնցող» թեմային՝ DYI ակումբի պայթեցմանը, որովհետեւ դրանից արհեստական օրակարգի ուժեղ հոտ է փչում (հասարակության մի մասի վրդովմունքն ընտրակեղծիքներից եւ իշխանության ապաշնորհ քաղաքականությունից դեպի «սարսափազդու» փոքրամասնությունների թեման շեղել), բայց այլեւս չեմ կարող լռել՝ հաշվի առնելով հիմարաբանության այն աննախադեպ քանակը, որն արտահայտվում է այս ամենի շուրջ: Հիշեցնեմ, որ մի քանի օր առաջ մի խումբ երիտասարդներ պայթեցրել են երեւանյան ակումբներից մեկը, որը հաճախ են այցելում ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշման ներկայացուցիչներ:

Մի տեսակ շատ հեշտ հաշտվեցինք ընտրությունների արդյունքների հետ, ընդունեցինք դրանք ու հիմա լրիվ այլ հարցեր են մեզ հետաքրքրում. ունենա՞ հայ տղամարդը փոր, թե՞ չունենա, խռմփացնի՞, թե՞ չխռմփացնի, ունենա՞ հայ պատգամավորը կրծքանշան, թե՞ չունենա, «գմփացնե՞լ», թե՞ «չգմփացնել» հայ ոչ տրադիցիոնալների հավաքատեղին, անկախության օրը made in Turkey վերնաշապիկ հագնողներին ու հայ մարմնավաճառներին Թուրքիա տանող ավտոբուսը, եւ եթե գմփացնել, ապա դրա համար հետո պատասխանատվություն կրե՞լ, թե՞ չկրել: Շատ լուրջ հարցեր են, որոնց պատասխանները գտնելուց է կախված հայ ազգիս հետագա գոյության նպատակահարմարությունը: Հլը որ տանջվում ենք այս հարցերի վրա:

Իրավ, կարելի է ասել, որ ընդդիմության վստահված անձինք առանձնապես գործ չունեն տեղամասերում: Նրանք կարող են քսանչորս ժամ անընդմեջ աշխատել, արձանագրել այս կամ այն մանր խախտումները, պահանջել օրենքի մանրակրկիտ իրականացում, սակայն, մեծ հաշվով, այդ ամենը վճռորոշ դեր չի կարող կատարել: Ստացվում է «զավեշտաողբերգալի» իրավիճակ՝ ընտրատեղամասում գտնվող ցանկացած մեկին պարզ եւ ակնհայտ է, որ ընտրողներին «բերման են ենթարկում», մեծ հաշվով` ամեն բան, բացի կաշառքից, տեղի է ունենում բոլորի աչքի առաջ, սակայն ստիպված ենք արձանագրել, որ տեղամասում ընտրություններն արտաքուստ ընթանում են հիմնականում մաքուր եւ օրինական: Բնականաբար, այդ փաստն ինքնին վատ լուր չէ. նշանակում է, որ ընտրատեղամասն, այսպես ասած, ազատագրված է հասարակության կողմից (չնայած, կարծում եմ, դա բավականին խաբուսիկ երեւույթ կարող է լինել, քանի որ ինչ-ինչ պայմաններում եթե իշխանությունը չկարողանա իր հարցերը լուծել դրսում, ապա տեղամասերը, մեծ հավանականությամբ, նորից կարող են վերածվել «ռազմի դաշտի»):

Ընտրություններից ընդամենը մեկ շաբաթ է անցել, սակայն նկատելի է, որ թե՛ լրատվամիջոցներում, թե՛ սոցցանցերում օրակարգային են արդեն այլ թեմաները: Մինչդեռ ճիշտ կլիներ նորից ու նորից դառնալ հենց ընտրությունների թեմային, որովհետեւ` չնայած աղմուկը դրանց շուրջ շատ է, բայց, կարծես, հանգամանալից եւ սառը անդրադարձերը` քիչ: Կարեւորագույն ծուղակը, որից, ըստ իս, պետք է խուսափի հասարակության ընդդիմադիր մասը՝ «ծախված/ծախվող ժողովուրդ» բնութագրիչի տարածումն է: Ինչո՞ւ: Պատճառները մի քանիսն են: 1-ին՝ դրանով, ըստ էության, շարունակում ենք բռնապետության գործը. եթե նրանց նպատակն է փչացնել մեր հասարակությանը, պարտադրելով նրան ընտրակաշառք եւ ձայն ծախողի վարքագիծ, ապա մենք, տարածելով հիշյալ բնութագրիչը, ոչ թե արձանագրում ենք փաստը, ինչպես շատերին առաջին հայացքից կարող է թվալ, այլ տեսական հիմք ենք ապահովում բռնապետության գործողություններին:

Չէ հա՛: Լո՞ւրջ: Իհարկե, գրիչներն ու ստեղնաշարերն արդեն «սրած»-պատրաստ են ձեր «սկզբունքայնությունը» գովաբանելու, ձեր իմաստությունը մինչեւ երկինք բարձրացնելու, ձեզ պես մեծ ու դարակազմիկ վերլուծություններ հրապարակելու, կանխատեսելու եւ իմաստասիրելու (բնականաբար` իմաստասիրության որեւէ հայտնի կանոններից դուրս), բայց... Ես, իհարկե, շատ փոքր մարդ եմ եւ երբեք չեմ եղել ու չեմ լինի այն համաշխարհային տրամաչափի գործիչը, ինչը որ դո՛ւք եք, երբեք իմ խեղճ գլխում այդ աստիճան իմաստության տեղ չի եղել ու չի էլ լինի, որքան ձեր տիտանական «մոզգերում», երբեք այդքան սեգ, հպարտ ու լուռ չեմ կարողացել քայլել Ազատության Հրապարակով, ինչպես դո՛ւք եք քայլել. համեստ տղա եմ եղել ու կամ, իմ օրվա հաց-պանիր-սիգարետս եմ վայելել, բայց համարձակվում եմ, այնուամենայնիվ, անշուշտ, միմիայն ձեր թույլտվությամբ, խնդրել ձեզ՝ ինչ որ անում եք, իսկույն արեք: Էլ մի՛ ծամծմե՜ք, ձգձգե՜ք, լղոզե՜ք, այլ հստա՛կ, տղավարի՛, ձեր «քաղաքական որոշումները» կայացրեք, նույնիսկ կասեի՝ ձեր կյանքի միակ քաղաքական ու միակ որոշումը, ու բարի ճանապարհ:

Շա՜տ լավն էին մեր ընտրությունները: Քեֆս բերեցին ուղղակի: Էսքան բարոյական հաղթանակներ էինք ունեցել, հաղթանակի անբարոյականը ո՞րն էր` չգիտեինք: Փաստորեն` դրա անբարոյականն էլ է լինում: ՀՀԿ-ն տարավ:

Նույնիսկ զարմանալի էր, որ մայիսի 7-ի առավոտը մեր հեռուստաընկերությունները դասական երաժշտությամբ չսկսեցին: Գունոն ու Մոցարտի ռեքվիեմը իսկապես տեղին կլինեին:

Ես չեմ կարող կապել
Ոչինչը ոչնչին
Ջարդված եղունգներ, ձեռքեր աղտոտ:
Իմ խոնարհ ժողովուրդ, որ չես ակնկալում
Ոչինչ: Լա լա

Թ. Ս. Էլիոթ

Ճիշտ են ասում իշխանական քարոզիչները. ամեն ինչ ավելի քան թափանցիկ էր, շատ թափանցիկ: Հեռուստաընկերություններն ու լրատվական կայքերը բավականին օպերատիվ աշխատեցին, ահագին բան ցույց տվեցին: «Մենք մուրացկան չենք, մենք փող չենք ուզում: Փողի անուն չտաք, մենք մեր դիմումի պատասխանն ենք ուզում: Մենք մուրացկան չենք»,- կրկնում էր սովահար արտաքինով կինը, մինչ մյուսը պահանջում էր տալ փողը, որ Աիդային պարտք է, տանի Աիդայի պարտքը տա:

Սակայն, ճիշտն ասած, դա ոչ այնքան դարակազմիկ իրադարձություն է, որքան, կարծես, փորձ է արվում ներկայացնել ԶԼՄ-ների մի մասում (հիշեցնեմ, որ չնայած այդ որոշման մասին պաշտոնապես դեռ հայտարարված չէ, բայց լրատվամիջոցներ կան, որոնք առնվազն երկու օր է մեծ վերլուծականներով, եթե չասեմ` «լավաշներով», անոնս են անում այս թեման որպես Հայկի ու Բելի ճակատամարտից եւ, իհարկե, Մաշտոցի պուրակից հետո հայոց պատմության երրորդ կարեւորագույն իրադարձություն): Պետք է ասել, որ գոնե արտաքուստ հնարավոր այս քայլը պահպանում է քաղաքական ազնվության կանոնները. մարդիկ լքում են Կոնգրեսը ոչ թե ընտրությունների լարված պահին, այլ սպասելով դրանց ավարտին:

Այս ինչքա՜ն իմաստուն կա այս երկրում. բա ինչու՞ է երկիրս կիսագրագետ ու փնթի քրեական հեղինակությունների կրնկի տակ: Այս ինչքա՜ն հեղափոխական կա այս երկրում. բա ինչու՞ են այս հեղափոխականներն սպասում, որ հեղափոխությունն անի Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը` իր զինակիցների հետ միասին, իսկ իրենք կողքից դիտեն ու քննարկեն` ինչը ճիշտ արեցին, ինչը` սխալ: Այս ինչքա՜ն հայրենասեր կա այս երկրում. բա ինչու՞ է երկիրս դարձել այս երկրի արգանդից դուրս եկած զավթիչների սմբակների կոխան ու օտարների ֆորպոստ: Այս ինչքա՜ն բարոյական մարդ կա այս երկրում. բա ինչու՞ է երկիրս ճղփճղփում բարոյազրկության ցեխաջրում, այնպիսի համատարած բարոյազրկության, որ երբեմն անհուսությունից ու անզորությունից ուզում ես գայլի պես ոռնալ: Այս ինչքա՜ն… Շարունակե՞մ. թերթի էջերը չեն բավականացնի:

Բայց ի՞նչ անեմ, որ անցած կիրակի օրվանից ցայսօր քնելուց միանգամից ընտրությունների հետ կապված մի բան եմ տեսնում երազումս, ասենք՝ ձայների հաշվարկ, հանձնաժողովի նիստ, քվեաթերթիկներ եւ այլն: Անցած գիշեր ավելի զավեշտալի բան եղավ: Արդեն քնել էի, իսկ կինս, որը դեռ մի քիչ գործ ուներ, ավելի ուշ եկավ պառկելու, եւ ես արդեն հերթական երազն էի տեսնում ընտրատեղամասի վերաբերյալ: Կինս երբ մտավ, արթնացա, բայց դեռ տեղը չբերելով թե ո՛ւր եմ, ո՛րտեղ եմ, ու ինձ թվաց, որ հաշվարկի ժամանակ ընտրատեղամաս օտար մարդ է մտնում, ինչն արգելված է օրենքով. լավ է, բավականին արագ հասկացա, թե իրականում ի՛նչ է կատարվում, թե չէ արդեն դիմելու էի կոշտ միջոցների: Նույն գիշերն էլի մի երազ տեսա՝ արտաքուստ ընտրությունների հետ կարծես կապ չունեցող, բայց վերլուծելու դեպքում իմ վերջին օրերի մտքերը շատ լավ ներկայացնող: Երազում կնոջս հետ վիճում էինք. կինս պնդում էր, թե Եգիպտոսում քրիստոնյա գրեթե չի մնացել, որովհետեւ նրանք շատ արագ կերպով ձուլվում են կամ հավատափոխվում են, իսկ ես նրան ապացուցում էի, որ այդպես չէ, որ Եգիպտոսի քրիստոնյաները՝ ղպտիները, ընդամենը լեզուն են կորցրել՝ անցնելով արաբերենի, բայց հավատքը պահում են ամուր:

Քոռ, թոփալ, շաշ, ահա իմ ընտրատեղամասի «բերման ենթարկված» ընտրողների զգալի մասի համառոտ նկարագրությունը, կարելի է ասել` իշխող Հանրապետականի ընտրազանգվածի յուրահատուկ հիմքը: Առանձնապես չեմ չափազանցում` այդպիսի քանակով վատառողջ մարդ մեկ օրվա մեջ ողջ կյանքումս չէի տեսել: «Ապեր, էս տղեն պակաս ա, իրան պետք ա օգնել», «Բա որ պակաս ա, ի՞նչ գործ ունի ընտրություններին», «Դե, ինքն էլ ա ուզում մասնակցի, իրա ընտրությունը կատարի»: Ով էլ կասկածեր, որ ուզում է ու հատկապես ու՞մ է «ուզում» ընտրի: Մյուսը «ոչ լսում էր, ոչ խոսում էր», բայց էլի շատ էր ուզում ընտրել, երեք փորձից կռահեք, թե` ում: Մի տատի կոպալը ձեռքին, մի աչքը վերեւ, մյուսը ներքեւ նայող, բողոքում էր, որ եկել է ընտրությունների: «Տատի ջան, բա էլ ինչի՞ ես եկել»: «Բա, ասեցիք, որ պարտադիր ա, բալա ջան…»:

Տիգրան Բ Մեծ
Իր թագավորության առաջին տարիներին Տիգրան Բ-ն դաշինք կնքեց Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ Եվպատորի հետ՝ միասին գրավելու համար իրենց հարեւան մի այլ երկիր՝ Կապադովկիան։ Դաշինքն այսպիսի մի հետաքրքիր պայման ուներ. Կապադովկիան գրավելուց հետո` այն ամենն, ինչը կարող էր տեղաշարժվել, այսինքն` ողջ բնակչությունն իր շարժական գույքով, անցնում էր Տիգրանին, այն` ինչը հնարավոր չէր շարժել, այսինքն` ամբողջ երկիրը, դառնում էր Միհրդատի սեփականությունը։ Պատերազմը հաջողությամբ ավարտելուց հետո Տիգրանը Հայաստան է տեղափոխում 300 հազար մարդ։ Անգամ մեր ժամանակների խոշոր պատմաբաններից ոմանք այս փաստը մեկնաբանել են այնպես, թե դրանից Միհրդատը շահել է, ուստիեւ ենթադրել են, թե Տիգրանը եղել է այս դաշինքի թույլ կողմը։ Պատմաբան լինելուց զատ, նաեւ մի քիչ քաղաքական հոտառություն ունեցող գիտնականները, սակայն, նկատել են, որ նման բաժանումից Տիգրանը ոչ թե կորցրել, այլ շահել է։ Նման եզրահանգման օգնել է հասնել դեպքերի հետագա ընթացքը, մասնավորապես՝ Տիգրանի օրոք Հայաստանի աշխարհակալ պետություն դառնալը։ Այնպես որ, շատ ավելի հավանական է, որ հիշյալ դաշինքը կնքելիս` թելադրող կողմը եղել է հենց Տիգրանը։

Պետք է նախ փորձել բերել դա սահմանելիի դաշտ, որպեսզի հետագայում հնարավոր լինի նաեւ առավել արդյունավետ հասարակական ռազմավարություն մշակել դրա դեմ: Իմիջիայլոց հիշեցնեմ, որ «հաճախորդ», «դհոլ», «իդիոտ» քաղաքական «եզրերը» ոչ թե ընդդիմությունն է ստեղծել, ինչպես շատերը, չգիտես ինչու, հիմա կարծում են, այլ դրանք բոլորը պատկանում են Սերժ Սարգսյանին, որը, թերեւս, այդ գործչի մեծագույն ավանդը կարող ենք համարել հայ քաղաքական մտքի հարստացման առումով: Կարող եք ասել` բա ինչո՞ւ եք օգտվում Սերժի «եզրերից»: Պատճառը պարզ է. քանի որ նա է «հաճախորդացման» տեխնոլոգիայի լավագույն գիտակը Հայաստանում, ապա օրինաչափ է, որ հենց նրա եզրաբանությունից էլ օգտվենք: Ինչեւէ, անունները տվյալ դեպքում այդքան էական էլ չեն, կարեւորը երեւույթն է, իսկ եթե անվանումը մեկին չափից ավելի ոչ ակադեմիական է թվում, կարող ենք հետագայում փոխել դա:

Չգիտեմ, թե ինչն է ինձ անընդհատ ստիպում վերհիշել նրա հայտարարությունը: Չէ՞ որ մշտադիտարկողները վկայում են, որ ընտրությունները լուսաբանելու առումով այս անգամ մեր հեռուստաընկերությունները անասելի բարձունքներ են գրավում: Դժվար է միայն հասկանալ, թե ի՞նչ կատարվեց նրանց հետ մի կես ամսում, որ հանկարծ այդքան անկեղծ ու անկողմնակալ դարձան:

Շատերս կարծես մոռանում ենք մի պարզ հանգամանք՝ Հայ ազգային կոնգրեսն ի սկզբանե կառուցված է կոմպրոմիսի շուրջ: Այսինքն, սա մի դաշինք է, որտեղ ամենատարբեր հայացքների տեր քաղաքական կազմակերպությունները եւ անհատները միավորվել են ընդամենը մեկ նպատակի շուրջ՝ վերականգնել սահմանադրական կարգը, որի կարեւորագույն բաղկացուցիչը եւ միջոցը միաժամանակ՝ ընտրակեղծիքների դեմն առնելն է եւ սահմանադրությամբ նախատեսված ազատ ու արդար ընտրությունների անցկացումը: Այս նպատակից դուրս` կազմակերպությունների եւ անհատների այն լայն համախմբումը, որը ներկայացնում է ՀԱԿ-ը` իմաստ չունի: Երեւի շատերդ ինձ պես կարող եք ասել, որ եթե չլիներ նշված գերխնդիրը, ապա Կոնգրեսում ներկայացված շատ ուժերի հետ պարզապես գործ չէիք ունենա. ոչ թե` որովհետեւ այդ ուժերը վատն են, այլ որովհետեւ նրանք շատ տարբեր են:

Կարծում եմ, այս պահին իրապաշտական կարելի է համարել գալիք խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում իշխող Հանրապետականին ԱԺ-ում վճռորոշ մեծամասնությունից զրկելը: Իհարկե, այսքանն էլ հեշտ լուծվող խնդիր չէ՝ հաշվի առնելով իշխող ուժի կեղծման ռեսուրսը, բայց մյուս կողմից էլ` այսպես ձեւակերպված նպատակն այլեւս հեքիաթների շարքից չի թվում: Եթե իշխող ուժը ծրագրավորել է ունենալ, ասենք, 66 պլյուս մի տասը պատգամավոր, ապա միանգամայն հնարավոր է թվում միացյալ ուժերով այս տասնքանի տեղի խնդիրը լուծել՝ համադրելով ջանքերը թե՛ համամասնական, թե՛ մեծամասնական համակարգերում: Անշուշտ, պետք է նաեւ ամեն բան անել, որպեսզի նվազագույն արդյունքներ ունենա ՕԵԿ-ը՝ որպես Հանրապետականի կցորդ, ինչպես նաեւ շատ ուշադիր լինել «անհասկանալի» վարք ցուցաբերող Ժառանգության նկատմամբ, որը, կարծես, լուրջ հայտ է ներկայացնում լինել հաջորդ իշխող կոալիցիայի կարեւոր մասնիկը (այդպիսով` վերջնական տեսք կստանա Եվրոպական Ժողովրդական կուսակցության հայաստանյան դիտորդ անդամների «եռամիասնությունը»՝ ՀՀԿ, ՕԵԿ, Ժառանգություն):