իրանական նավթ

Իրանի դեմ կիրառվող միջազգային պատժամիջոցների պատճառով այդ երկրից արտահանվող նավթի ծավալներն անցած 9 ամիսների ընթացքում կրճատվել են մոտ 40 տոկոսով: «France Presse» գործակալության փոխանցմամբ, այս մասին նշվում է Իրանի նավթի նախարար Ռուստամ Քասեմիի Մեջլիսին ներկայացրած զեկույցում: Դրանից նաեւ պարզ է դառնում, որ նավթի վաճառքից ստացվող եկամուտները նվազել են 45 տոկոսով: 2012 թվականի կեսերից սկսած Իրանից նավթ գնող բոլոր պետությունները ամերիկյան պատժամիջոցներից խուսափելու համար հրաժարվել կամ առնվազն 20 տոկոսով կրճատել են Իրանից գնվող նավթի ծավալները:

Ուշագրավ է, որ սրան զուգահեռ, երեկ Իրանը եռօրյա մասշտաբային զորավարժություններ է սկսել, որի ընթացքում փորձարկվելու են մոտ, միջին եւ մեծ հեռահարության հրթիռներ: Իրանի հարեւան Սաուդյան Արաբիան եւ Արաբական Միացյալ Էմիրությունները իրենց զինված ուժերը ռազմական պատրաստականության բարձր աստիճանի են բերել: Նույնն արել է Պարսից ծոցում տեղակայված ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերի 5-րդ նավատորմը: Հորմուսի նեղուցի թեկուզեւ կարճատեւ փակումը կարող է հանգեցնել նավթի միջազգային գների շեշտակի աճի, ինչն էլ կարող է կաթվածահար անել համաշխարհային տնտեսությունը:

տես էջ 7

Հուլիսի 1-ին իրանական նավթի գնման վրա Եվրամիության սահմանած էմբարգոյի ուժի մեջ մտնելուց հետո Իրանը սպառնում է փակել Հորմուսի նեղուցը, որտեղով իրականացվում է Պարսից ծոցի երկրներից միջազգային շուկա արտահանվող նավթի մոտ 40 տոկոսի տեղափոխումը: Այս անգամ Թեհրանում խոսքից արդեն կամաց-կամաց անցնում են գործի: Այսպես, Իրանի Մեջլիսի ազգային անվտանգության եւ միջազգային քաղաքականության հանձնաժողովը երեկ մշակել է օրինագիծ, որով առաջարկվում է Հորմուսի նեղուցը փակել այն երկրների տանկերների առջեւ, որոնք պաշտպանում են Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի ու Եվրամիության պատժամիջոցները: Իրանի կողմից ձեռնարկվելիք քայլերի մասին ուշագրավ հայտարարությամբ է հանդես եկել Մեջլիսի պատգամավոր Արսալան Ֆաթհիպուրը. «Նավթի գների ներկայիս անկումը երկար չի տեւի: Մենք վերահսկողության տակ կառնենք Հորմուսի նեղուցը եւ թույլ չենք տա այնտեղով գեթ մի կաթիլ նավթ տեղափոխվի,- ասել է Ֆաթհիպուրը, ապա հավելել,- նման իրավիճակում նավթի գինը արագորեն կաճի, եւ մենք կտեսնենք, որ նրանք, ովքեր մեր դեմ պատժամիջոցներ են սահմանել, իրենց ժողովուրդների առջեւ չեն կարող պատասխան տալ»:

Հուլիսի 1-ի մոտենալուն զուգահեռ, Պարսից ծոցում նոր լարվածություն է հասունանում: Բանն այն է, որ այդ օրը ուժի մեջ է մտնում իրանական նավթի գնման վրա Եվրամիության սահմանած էմբարգոն, եւ մտավախություն կա, որ դրան ի պատասխան` Իրանը կարող է սահմանափակել Հորմուսի նեղուցով նավերի անցումը, ինչն էլ, իր հերթին, կարող է հանգեցնել ռազմական առճակատման: Համենայնդեպս, Պարսից ծոցի որոշ երկրներ պատրաստվում են հնարավոր պատերազմի: Երեկ հայտնի է դարձել, որ ամենախոշոր նավթ արտահանող երկրի՝ Սաուդյան Արաբիայի թագավոր Աբդալլա իբն Աբդել Ազիզ ալ Սաուդը հունիսի 27-ին հրամանագիր է ստորագրել` երկրի զինված ուժերը ռազմական պատրաստականության աստիճանի բերելու մասին: Հրամանագրում նշվում է, որ երկրի զինված ուժերը պետք է պատրաստ լինեն թշնամու հարձակումը դիմագրավելուն:

Հուլիսի 1-ից ուժի մեջ է մտնում իրանական նավթի գնման վրա Եվրամիության սահմանած էմբարգոն: Մինչ այդ օրը Եվրամիության անդամ բոլոր երկրները, որոնք միասին գնում են իրանական արտահանվող նավթի մոտ 18 տոկոսը, պարտավոր են հրաժարվել Իրանից նավթ գնելուց: Բացի այդ, եվրոպական ընկերություններին արգելվում է ապահովագրել իրանական նավթով բեռնված տանկերները: Այս հանգամանքը ավելի շոշափելի վնաս կարող է հասցնել Իրանին, քանի որ նավթ տեղափոխող տանկերների մոտ 90 տոկոսի ապահովագրմամբ զբաղվում են Եվրամիության անդամ երկրների ընկերությունները: Հետեւաբար, պարզ է դառնում, որ վերջիններս պատժամիջոցներից խուսափելու համար ոչ մի դեպքում չեն ապահովագրի իրանական նավթ տեղափոխող տանկերները: Իսկ դա կհանգեցնի նրան, որ հավանական գնորդները, տարատեսակ ռիսկերից խուսափելու համար, կհրաժարվեն իրանական նավթից եւ այլ մատակարարներ կփնտրեն: Սա նշանակում է, որ առաջիկայում Իրանը չի կարողանալու վաճառել իր նավթի նշանակալի մասը եւ զրկվելու է իր պետական բյուջեն լցնելու հիմնական աղբյուրից (նավթի վաճառքից ստացվող եկամուտները ապահովում են բյուջեի 80 տոկոսը): Առանց դրա էլ, ամերիկյան վարչակազմի տվյալներով, իրանական նավթի արտահանման ծավալները ներկայումս` անցյալ տարվա վերջի 3.2 միլիոն բարելից նվազել են մինչեւ 1.8 միլիոն բարելի:

Հայաստանի համար տնտեսապես արդարացված չէ նավթամթերք ներկրել Վրաստանից, այդ իսկ պատճառով Հայաստանը սկսել է նավթամթերք ներկրել Իրանից: «Mehr» գործակալության փոխանցմամբ, կիրակի օրը նման հայտարարություն է արել Իրանի նավթամթերքի իրացման ազգային ընկերության գործադիր տնօրեն Ջալիլ Սալարին: Տնօրենը հայտնել է, որ սկզբնական փուլում իրանական մասնավոր ընկերությունները նավթամթերքը Հայաստան են հասցնելու ավտոմեքենաների միջոցով, իսկ ապագայում` խողովակաշարով:

Այս տարվա փետրվարին Իրանի եւ Հայաստանի էներգետիկայի նախարարները համաձայնագիր են ստորագրել, որի հիման վրա էլ Իրանը բենզին եւ նավթամթերքներ է մատակարարելու Հայաստանին: Համաձայնագրով` կառուցվելիք Թավրիզ-Երասխ խողովակաշարով Իրանը Հայաստան է առաքելու բենզին, դիզելային վառելիք, ինչպես նաեւ ավիացիայի համար նախատեսված վառելիք: Մինչ խողովակաշարի կառուցումը մատակարարումները իրականացվելու են ավտոմոբիլային ճանապարհով:

ԱՄՆ-ն Թուրքիային կոչ է արել զգալիորեն կրճատել Իրանից ներկրվող նավթի ծավալները: Թուրքիայում ԱՄՆ-ի դեսպան Ֆրենսիս Ռիկարդոնեն երեկ հայտարարել է, թե մեծ թվով երկրներ են կրճատել իրանական նավթի ներկրման ծավալները, ապա հավելել է, որ Անկարան եւս պետք է նման որոշում կայացնի: Թուրքիայի էներգետիկայի նախարարությունն արդեն հայտարարել է, թե Թուրքիան հետեւելու է միայն ՄԱԿ-ի որոշումներին եւ առանձին երկրների թելադրանքին չի ենթարկվելու: Թուրքիայում սպառվող նավթի մոտ 30 տոկոսը ներկրվում է Իրանից: Թուրքիան առայժմ միակ երկիրն է, որ հունվարի 23-ին իրանական նավթի ներկրման վրա էմբարգո սահմանելու մասին Եվրամիության որոշումից հետո չի կրճատել ներկրվող նավթի ծավալները: Նույնիսկ Չինաստանը, որը իրանական նավթի ամենամեծ ներկրողն է (մոտ 20 տոկոս) եւ դեմ է այդ երկրի դեմ պատժամիջոցներին, ստիպված է եղել էականորեն կրճատել Իրանից գնվող նավթի ծավալները եւ փոխարենը` ավելացնել Սաուդյան Արաբիայից ներկրվող վառելիքի չափը:

ԱՄՆ-ն Իրանից նավթ գնող երկրներից պահանջել է մինչեւ մարտի 30-ը դադարեցնել կամ գոնե զգալիորեն կրճատել Իրանից գնվող նավթի ծավալները: Հակառակ դեպքում ամերիկյան վարչակազմը սպառնում է խիստ պատժամիջոցներ սահմանել այն երկրների նկատմամբ, որոնք այդ քայլին չեն դիմի: Այսկերպ ամերիկյան վարչակազմը փորձում է Իրանին ստիպել` դադարեցնել ուրանի հարստացման աշխատանքները:

ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներից խուսափելու համար Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը երեկ հայտարարել է իրանական նավթի գնումից ամբողջությամբ հրաժարվելու մասին: Այս երկրում սպառվող նավթի 29 տոկոսը բաժին է ընկնում հենց Իրանին: Թայվանը եւս երեկ խոստացել է մինչեւ հունիսի վերջ դադարեցնել իրանական նավթի ներկրումը: Զուգահեռաբար, իրանական նավթի գնման ծավալները կրկին կրճատելու մասին են հայտարարել Հարավային Կորեան ու Ճապոնիան: Առանց դրա էլ Ճապոնիան մինչ այժմ իրանական նավթի գնման ծավալները կրճատել էր 22 տոկոսով, իսկ Հարավային Կորեան` 15 տոկոսով:

Եվրամիությունը մտադիր է եվրոպական ընկերություններին արգելել իրանական նավթի տեղափոխման ապահովագրումը: Դա տարածվելու է բոլոր այն տանկերների վրա, որոնք նավթ են տեղափոխում Իրանից: Համապատասխան որոշումը Եվրամիության անդամ երկրների ԱԳ նախարարները մտադիր են ընդունել մարտի 23-ին Բրյուսելում կայանալիք հանդիպմանը: Չինաստանը եւ ասիական մի շարք այլ երկրներ արդեն մտավախություն են հայտնել, որ ԵՄ-ի նման քայլը գրեթե ամբողջությամբ կարող է խաթարել իրանական նավթի մատակարարումների գործող սխեման, որովհետեւ Իրանից նավթ տեղափոխող տանկերները հիմնականում ապահովագրվում են Եվրոպայում:

Հակառակ Արեւմուտքի կողմից գործադրվող պատժամիջոցների` Իրանը ինտենսիվորեն զարգացնում է իր միջուկային ծրագիրը եւ երեկ հայտարարել է այդ ոլորտում ունեցած լուրջ հաջողությունների մասին: Մասնավորապես, Իրանի նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը հայտարարել է Նաթանզի միջուկային կենտրոնում ցենտրիֆուգների նոր սերնդի գործարկման մասին: Դա հնարավորություն է տալիս էականորեն արագացնել ուրանի հարստացման աշխատանքները, որոնք, ինչպես Արեւմուտքում եւ Իսրայելում են պնդում, ուղղված են միջուկային զենքի ստեղծմանը: Ահմադինեժադը նաեւ ասել է, որ Իրանն արդեն 9 հազար ուրանային ցենտրիֆուգ ունի` 3 հազարով ավելի, քան մինչ վերջերս: Պաշտոնական Թեհրանից հնչած այս հայտարարությունը նոր անհանգստություն է առաջացրել Արեւմուտքում, որտեղ մտավախություն են հայտնում, թե Իրանը դրանով մի քայլ եւս մոտեցավ միջուկային զենքի ստեղծմանը:Հենց դրանից ելնելով` ավելի են ակտիվացել Իրանի միջուկային օբյեկտներին հարվածներ հասցնելու կողմնակիցները` պնդելով, թե հապաղելու դեպքում այլեւս հնարավոր չի լինի դա անել:

Իրանը որոշել է պատասխան քայլեր ձեռնարկել Եվրամիության նկատմամբ, որի անդամ երկրների ԱԳ նախարարները հունվարի 27-ին որոշում են ընդունել հրաժարվել իրանական նավթի գնումից: Իրանի Միլի մեջլիսը մշակել է օրինագիծ (քվեարկության է դրվելու հունվարի 29-ին), որով անմիջապես եւ ամբողջովին արգելվում է նավթի վաճառքը Եվրամիության անդամ երկրներին: Նավթի մատակարարման կտրուկ դադարեցումը ծանր հարված կլինի ԵՄ-ի համար, որը գնում է իրանական արտահանվող նավթի 18 տոկոսը: Բանն այն է, որ հունվարի 23-ին իրանական նավթի գնման վրա էմբարգո սահմանելով` ԵՄ անդամ երկրների ԱԳ նախարարները վերապահում էին արել, որ մինչեւ հուլիսի 1-ը ուժի մեջ կմնան մատակարարումների վերաբերյալ նախկինում կնքված պայմանագրերը:

Եվրամիության անդամ 27 երկրների ԱԳ նախարարները երեկ Բրյուսելում կայացած հանդիպմանը միաձայն որոշում են ընդունել էմբարգո սահմանել իրանական նավթի գնման վրա: Ըստ այդմ, որոշման ընդունումից անմիջապես հետո իրանական նավթի գնումը դադարեցվում է: Այնուամենայնիվ, անդամ երկրները կարող են մինչեւ հուլիսի 1-ը շարունակել ներկրումը, եթե դրա վերաբերյալ համաձայնագիր կա կնքված: Էմբարգոյի հետ մեկտեղ, ԵՄ անդամ երկրների ԱԳ նախարարները սառեցրել են Իրանի կենտրոնական բանկի ակտիվները, ինչպես նաեւ արգելել են այդ երկրի նավթի ոլորտի համար անհրաժեշտ տեխնոլոգիաների վաճառքը:

ԱՄՆ-ն պատրաստվում է ավելի խստացնել Իրանի նկատմամբ գործադրվող ճնշումները, որպեսզի վերջինիս ստիպի դադարեցնել ուրանի հարստացման աշխատանքները: Սպիտակ տան պաշտոնական ներկայացուցիչ Ջեյ Քարնին երեկ հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ն իր դաշնակիցների հետ միասին աշխատում է պատմությանը հայտնի ամենախիստ պատժամիջոցները սահմանելու եւ Իրանին մեկուսացնելու ուղղությամբ: «Այդ ջանքերը արդեն նշանակալի ազդեցություն են թողել Իրանի տնտեսության վրա եւ հանգեցրել նրան, որ իրանական ղեկավարության շարքերում ճեղքեր առաջանան»,- ասել է Քարնին, ապա հավելել. «Ավելի լավ կլինի, որ Իրանը համագործակցի միջազգային հանրության հետ եւ հրաժարվի միջուկային ծրագրից»:

Իրանի կողմից Հորմուսի նեղուցի փակումը օր օրի ավելի հավանական է դառնում: Դրա հավանականությունը մեծացնում է այն հանգամանքը, որ ամերիկյան վարչակազմը վերջին օրերին դիվանագիտական ջանքեր է գործադրում, որ իրանական նավթի հիմնական գնորդները հրաժարվեն դրանից եւ այլ մատակարարներ գտնեն: Այս առումով հիմնական «բեռը» դրվել է Սաուդյան Արաբիայի վրա, որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, ԱՄՆ-ին խոստացել է արդյունահանման ծավալներն այնքան մեծացնել, որ նավթի գները շեշտակի չբարձրանան եւ պահպանվեն 100 դոլարի սահմաններում (մեկ բարելը): Դրա համար Սաուդյան Արաբիան ստիպված կլինի, ի հավելումն իր կողմից օրական արտահանվող 3.5 միլիոն բարել նավթի, արդյունահանել հավելյալ 2.5 միլիոն բարել, որն արտահանում է Իրանը: Ըստ որոշ տեղեկությունների, Վաշինգտոնում ծրագրել են մինչեւ հունվարի վերջը հասնել այն բանին, որ իրանական նավթի հիմնական գնորդների մեծ մասը լիովին հրաժարվի կամ գոնե կրճատի ներկրման ծավալները: