Բանտային օրագիր

Իմ կայքէջի այցելուներից մեկը մեկնաբանությունների բաժնում կարծիք էր արտահայտել, թե մեր ժողովուրդը դժվար թե մոտ ապագայում քաղաքացի դառնալու կամք եւ ցանկություն դրսեւորի։ Նմանօրինակ կարծիքները ոչ միայն նորություն չեն մեր իրականության մեջ, այլեւ տարածված են բավականաչափ։ Դեռ ավելին` եթե սթափ վերլուծենք, ակնհայտ կդառնա, որ Հայաստանում դժվար է գտնել որեւէ անհատ, որը վերջին տարիներին չի արտասանել այդօրինակ հայտնի նախադասություններից որեւէ մեկը. «Այս ժողովուրդը ժողովուրդ չի դառնա», «Այս ժողովուրդը ժողովուրդ չի» եւ այլն։ Նման ձեւակերպումները հայաստանցիների լեզվամտածողության անբաժանելի մաս են։ Ու երբ արձանագրում ենք սա, աբսուրդ վիճակ է ստեղծվում. ստացվում է, որ բոլորը բողոքում եւ դժգոհում են այն ժողովրդի բարոյական, քաղաքական, քաղաքացիական նկարագրից, որի ներկայացուցիչն են հենց իրենք։ Պատկերավոր ասած` 3 միլիոն հայաստանցիներից յուրաքանչյուրը ժամանակ առ ժամանակ զանազան մեղքերի մեջ մեղադրում է մնացած 2 միլիոն 999 հազար 999 հայրենակիցներին։

Հանրային կյանքում անհատի դերի քննարկումները ի վերջո հանգում են խոշոր տրամաչափի մարդկանց: Սրանում տարօրինակ ոչինչ չկա, որովհետեւ հենց խոշոր տրամաչափի անհատներն են պատմություն կերտում եւ փոխում պատմության ընթացքը: Այս գիտակցումը, ահա, որպես կանոն, հանգեցնում է եզրակացության, թե շարքային մարդու վրա չի կարելի պատասխանատվություն դնել գլոբալ պրոցեսների ընթացքի համար: Ըստ էության, պատմագիտությունն էլ հենց այսպես է մոտենում խնդրին: Պատմաբանների հետաքրքրության օբյեկտը թագավորներն են, իշխանները, զորավարները, հերոսները:

Առավոտյան արթնացա Մորիս Ռավելի «Բոլերո» ֆանտազիայի ձայնից: ... Ոչ շատ արագ` այսուհանդերձ գլխի ընկա, որ «Բոլերոն» հնչում է ոչ թե որեւէ խցից կամ որեւէ խցում, այլ իմ մեջ` գիտակցությանս մեջ: Սկզբում դա ինձ զարմացրեց, դա ինձ անհասկանալի թվաց, հետո հասկացա, որ «Բոլերոն» ինձ ինչ-որ տեղ է հրավիրում, ինչ-որ ճանապարհորդության: Ու երբ հասկացա` ամեն ինչ դասավորվեց մեկ շարքում. պարզ դարձավ, թե ինչու է հնչում «Բոլերոն», եւ որտեղից է գալիս նրա ձայնը:

2007 թվականի փետրվարի 20-ին Երեւանի Ազատության հրապարակում տեղի ունեցավ «Այլընտրանք» հասարակական-քաղաքական նախաձեռնության հրավիրած առաջին հանրահավաքը` նվիրված Ղարաբաղյան շարժման 19-ամյակին: Հրաշալի, պայծառ եղանակ էր, ու երբ տեխնիկան, բարձրախոսները պատրաստ էին գործարկման, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, «Այլընտրանք» հ/ք նախաձեռնության հիմնադիր-անդամ Սամսոն Ղազարյանը մոտեցավ ինձ եւ մի խտասկավառակ փոխանցեց. «Լավ երաժշտություն է, միացնենք հանրահավաքից առաջ»,- ասաց նա:

Դուք երբեւէ մտածե՞լ եք, թե ցեղասպանությունը ցեղասպանված ժողովրդի ինչպիսի հատկանիշներ է ի ցույց դնում, մտածե՞լ եք, թե ինչպես է հնարավոր դառնում ցեղասպանությունը։ Սա հասկանալու համար հարկավոր է ցեղասպանության շաբլոն տեսարան պատկերացնել։ Տվյալ ազգի` սրի քաշվող միլիոնավոր ներկայացուցիչներ եւ տվյալ ազգի ուրիշ միլիոնավոր ներկայացուցիչներ, ովքեր անմռունչ սպասում են սրի քաշվելու իրենց հերթին։ Ավելի ճիշտ` չեն սպասում իրենց հերթին, այլ մի ներքին հույս ունեն, որ այդ ճակատագիրը կշրջանցի իրենց։ Հենց նոր բոլորի եւ յուրաքանչյուրի աչքի առաջ իրենց նման բազմության սրախողխող արեցին, բայց յուրաքանչյուրը եւ դեռեւս կենդանի բոլորը, միեւնույն է, մի ներքին համոզմունք եւ հույս ունեն, որ նույնը իրենց հետ տեղի չի ունենա։ Յուրաքանչյուրն ինքն իրեն վստահեցնում է, թե տեղի ունեցողը կշրջանցի իրեն, տեղի ունեցողը իրեն չի վերաբերում, եւ ուրեմն` ավելի լավ է ինքը չխառնվի, եւ բռնությունը գուցե չնկատի իրեն։

«Բանտային օրագրի» վերջին գլուխը ավարտվում էր այսպես. «(՞)»: Հարցական նշանը դնելիս որեւէ կոնկրետ բան նկատի չունեի եւ նույնիսկ չէի մտածում, թե այսքան շուտ շարունակություն կունենա այն պատմությունը, որի ծագումն ու ընթացքը նկարագրել էի «Բանտային օրագրի» վերջին չորս գլուխներում: Իսկ շարունակությունը ոչ միայն եղավ, այլեւ բավական էկզոտիկ ստացվեց: Նոյեմբերի լույս 11-ի գիշերը, մոտավորապես ժամը 2.30-ին արթնացա ինձ անհայտ պատճառներով: Ծարավ զգացի ու հիշեցի, որ դարակումս մի հատ խնձոր կա: Վերցրի, մի հատ կծեցի, բայց ինչ-որ բան տարօրինակ թվաց, երբ խնձորը դրեցի տեղը եւ անշարժ պառկեցի: Ինչ-որ փսփսոցներ հասան ականջիս, բայց որոշակի ոչինչ չլսեցի:

4. ո՞վ ես դու, ով եմ ես
Ընթերցողը նկատեց, թերեւս, որ «Կոշ» ՔԿՀ-ում իմ դեմ կազմակերպված հարձակումների մասին խոսում եմ ընդհանուր գծերով, հիմնականում չներկայացնելով մանրամասները: Դրանք, իհարկե, կարեւոր են, բայց ոչ մեր այս խոսակցության համատեքստում: Կարծում եմ` կռահեցիք, որ նախորդ երեք գլուխներում ներկայացրել եմ միջադեպերի` ամենեւին էլ ոչ ամբողջական պատկեր: Սեպտեմբերի 17-ի միջադեպը, սակայն, ինձ համար ակնհայտ դարձրեց ՔԿՀ վարչակազմի (ասել է թե` սերժանտական իշխանության) մտքերի ընթացքի եւս մեկ ուղղություն:

3. սեպտեմբերի 17

2010թ. սեպտեմբերի 17-ին, ինչպես հիշում եք, տեղի ունեցավ Հայ ազգային կոնգրեսի աշնանային առաջին հանրահավաքը: Այդ օրվա լրահոսում ինձ հետ կապված երկու լուր կա: Առաջինն այն մասին է, որ «Կոշ» ՔԿՀ վարչակազմը փաստաբան Վահե Գրիգորյանին թույլ չի տվել տեսակցել ինձ հետ: Երկրորդն այն մասին է, որ «Կոշ» ՔԿՀ վարչակազմը ինձ տեսնելու հնարավորություն չի տվել նաեւ ՔԿՀ-ների նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խմբին, չնայած նրանք ՀՀ օրենսդրությամբ կալանավայրեր մուտք գործելու արտոնություն ունեն շուրջօրյա:
Այդ օրը ինձ վրա հերթական հարձակումն էր տեղի ունեցել, եւ իշխանությունները ինձ հանրային աչքից հեռու պահելու պատճառներ ունեին: Ինձ հետ հանդիպած ամեն ոք չէր կարող չնկատել պարանոցիս եւ ձեռքերիս վրա առկա վնասվածքները:

2. Վերահաշվարկ

Քանի որ այս խոսակցությունը բացվեց, թերեւս արժե եւս մեկ անգամ անդրադառնալ ինձ հետ տեղի ունեցած նախկին միջադեպին: Ընթերցողը հիշում է, անշուշտ, «Փոթորիկ Կոշի անապատում» հրապարակումս: Եթե չեք հիշում` վերընթերցեք: Այդ հոդվածում գրել էի, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի արագ արձագանքման խմբի` «Կոշ» ՔԿՀ կատարած գիշերային այցից ու նրանց հետ իմ ունեցած հանդիպումից հետո, հաջորդ առավոտյան տեղեկություններ եմ ստացել, թե ՔԿՀ վարչակազմի եւ հանցավոր աշխարհի կողմից ուղղորդվող սալդաթների 15 հոգանոց խումբ է ձեւավորվել, որն այդ գիշեր իմ նկատմամբ ինչ-ինչ գործողություններ պետք է ձեռնարկեր: Իսկ Օմբուդսմենի գրասենյակի արագ արձագանքման խումբը «Կոշ» ՔԿՀ էր եկել, որովհետեւ կեսգիշերին ահազանգ էր ստացել, թե իմ կյանքին կամ անվտանգությանը ինչ-որ բան է սպառնում:

Հանրությունն, ահա, հերթական տեղեկատվությունն ստացավ «Կոշ» քրեակատարողական հիմնարկում իմ դեմ կազմակերպված միջադեպի մասին: Միանգամից ասեմ` լուրը համապատասխանում է իրականությանը, եւ տեղի ունեցածը հարմար առիթ է մինչ օրս «Կոշում» իմ անձի շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին ավելի ամբողջական խոսակցություն ծավալելու համար:

1. ահա, ընկե՛ր` քեզ մի դրոշ

Հերթական միջադեպը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 3-ի երեկոյան: Դատապարտյալների շրջանում «սալդաթի» համարում ունեցող անձինք էին ներգրավված օպերացիայում: «Սալդաթները», ինչպես արդեն նշել եմ` տարբեր հանձնարարություններ կատարող դատապարտյալներ են: Նրանք ստանում են ուժային բնույթի տարբեր հանձնարարականներ եւ իրագործում դրանք: Այլ դատապարտյալների նկատմամբ բռնությունների, ահաբեկումների գործողությունները հենց սրանց միջոցով են կատարվում:

«Կոշ» քրեակատարողական հիմնարկում էլ ակտիվորեն նախապատրաստվում են հոկտեմբերի 15-ի հանրահավաքին: Իմ նկատմամբ «ոստիկանական» հսկողությունը է՛լ ավելի է ուժեղացել: Եթե, ասենք, գնում եմ չիշիկ անելու, արտաքնոցի մոտ ուժեղացված պոստեր են հայտնվում: Եթե զբոսնում եմ, «Կոշ» ՔԿՀ օպերները դիրքավորվում են մոտակա թփերի տակ, ու երբ անզգույշ մի շարժումով խշխշոց են առաջացնում եւ գրավում ուշադրությունս, տուտժե բեղմնավորման շրջանում գտնվող որձ կատուների ձեներ են հանում, կամ էլ` հնդկահավի բլբլոց: Օպերատիվ այս միջոցառումները կանխարգելիչ նշանակություն ունեն. ՔԿՀ ղեկավարությունը վախենում է, թե չլինի` այս ընթացքում քայքայիչ գործունեություն ծավալեմ, իսկ հոկտեմբերի 15-ին բռնեմ` ուղիղ կապ հաստատեմ Մատենադարանի հետ, եւ Սերժիկը հիպերտոնիկ կրիզ ունենա` սրանից բխող բոլոր հետեւանքներով:

Գիշերվա երկուսն անց ինձ արթնացրեց «Կոշ» ՔԿՀ վարչակազմի ներկայացուցիչը, թե բա հագնվիր, դուրս եկ հանրակացարանից. խոսելու բան կա: Հագնվեցի, իջանք ՔԿՀ հերթապահ մաս: Պարզվեց` հիմա ուր որ է ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի արագ արձագանքման խմբի ներկայացուցիչներ են գալու ինձ հետ տեսակցության: Ես էլ սրտնեղեցի, որ սափրված չեմ: Բայց ասացին` չեմ հասցնի սափրվել, արդեն ՔԿՀ են մտնում:

Տեսակցությունների սենյակ մտան Օմբուդսմենի գրասենյակի երեք ներկայացուցիչներ` «Կոշ» ՔԿՀ պետ Լյովա Բաղդասարյանի ուղեկցությամբ: Բոլորն էլ` ինձ նման քնաթաթախ: Լյովա Բաղդասարյանը սովորականից ավելի սփրթնած էր: Սովորականից ավելի, որովհետեւ ինձ տեսնելիս պարտադիր սփրթնում է:
Օմբուդսմենի գրասենյակի ներկայացուցիչները ինձ տեղեկացրին, որ ահազանգ են ստացել, որ իմ կյանքին եւ անվտանգությանը վտանգ է սպառնում:

Հայաստանում շատերը քամահրանքով են վերաբերվում դատապարտյալի իրավունքներին: Եթե մարդը հանցանք է գործել, պետք է, ուրեմն, կատարյալ արհամարհանքի եւ նվաստացման արժանանա, որովհետեւ դեմ է գնացել հանրության եւ պետության շահերին. այսօր շատերն են այսպես մտածում: Մինչդեռ ճշմարտությունն այն է, որ պետության իրական կերպարը կարելի է երեւակել ըստ այնմ, թե ինչպես է նա վերաբերվում իր ամենաանպաշտպան քաղաքացիներին, որպիսիք են նաեւ դատապարտյալները: Խոսքն, իհարկե, մաֆիոզ կապեր կամ ամուր թիկունք ունեցողների մասին չէ. նրանք իրենց գլխի ճարը կտեսնեն եւ մի բան էլ ավելի:

Լուր տարածվեց, թե «Կոշ» քրեակատարողական հիմնարկի հայտարարությունների տախտակին նոր փաստաթուղթ է հայտնվել: Այն վերնագրված էր. «Ցուցակ` սեպտեմբեր ամսի 14-ից 30-ը դատապարտյալներին հեռախոսազանգերի տրամադրման»: Ստորագրված էր «Կոշ» ՔԿՀ պետ Լյովա Բաղդասարյանի կողմից` հենց սեպտեմբերի 14-ին: Իմ` Կոշ տեղափոխվելուց հետո սա հերթական նորամուծությունն է քրեակատարողական հիմնարկի կյանքում: Մինչ իմ այստեղ գալը Կոշի դատապարտյալները տաքսաֆոն-հեռախոսից օգտվել են որքան ուզեն, քանի անգամ ուզեն: Իմ հայտնվելուց հետո, սակայն, այս ասպարեզում բարդություններ են առաջ եկել, անհաղթահարելի բարդություններ:

Սկիզբը` նախորդիվ

Երբեմն չափազանց դժվար է արձանագրել` որտեղից եւ ինչու են մեկնարկում պրոցեսները եւ ինչպես են կանգ առնում: Մտածողության ձեւախեղումը համաճարակի պես մի բան է, բայց ինչպե՞ս կանգնեցնել այն:

Ալբեր Քամյուի «Ժանտախտի» մեջ համաճարակը սկսվեց անհայտ պատճառներով, եւ, մեծ հաշվով, դադարեց բոլորովին անսպասելի: Համաշխարհային նշանակության այդ վեպի արժեքը, սակայն, այն մարդիկ են, ովքեր ժանտախտի ժամանակ պայքարում են ժանտախտի դեմ, հստակ իմանալով, որ անզոր են նրա առաջ: Ի վերջո, ժանտախտը դադարում է, ու ոչ ոք չի կարող պարզաբանել, թե ինչպես:

Սկիզբը` նախորդիվ

Ո՞վ է այնուամենայնիվ սեւազգեստ այն տիպաժը, որը, ինչպես տեսանք նախորդ գլխում, հսկայական ազդեցություն է գործել միջին հայաստանցու կերպարի եւ մտածողության ձեւավորման վրա: Այդ սեւազգեստը հանցագործ աշխարհի ներկայացուցիչ է: Չնայած այդ աշխարհի մասին հազարավոր գրքեր են գրվել, այսուհանդերձ նրա միջին վիճակագրական ներկայացուցչի մասին ամբողջական պատկերացում չկա: Եւ ուրեմն` ո՞րն է միջինացված այդ կերպարի ապրելակերպի եւ մտածողության առանձնահատկությունը: