Ամբիոն

Չնայած սխալ բաներ չէր ասում, գիտե՞ք, Գեղամյանը, ընդհանուրի մեջ որ նայում ես. իդեալներ էր փնտրում, որոնք, Աստված չանի (իհարկե` չանի), Ադրբեջանի հարձակման դեպքում կարող են առաջնորդել ազգը, Քոչարյանին զրկեց մեծ քաղաքականություն վերադառնալու բարոյական իրավունքից ու միայն քավություն աղերսելու իրավունքը թողեց նրան, ու այս ամենը` իրեն հատուկ լալահառաչ ձայնով...

Ներկոալիցիոն համերգ
Մինչդեռ թվում էր թե` ի՜նչ լավ էր սկսել ամեն ինչ. ԲՀԿ-ն կատեգորիկ հրաժարվեց ընդհանուր համամասնական ցուցակով ընտրությունների մասնակցելուց ու նույնիսկ հայտարարեց ԱԺ-ում մեծամասնություն ստանալու մասին, եւ ի՜նչ վատ ավարտ ունեցավ. Բոստանջյանը մի տեսակ ափսոսանքով արդարացավ, որ իրենք Սերժ Սարգսյանին չսատարելու առիթ չունեն պարզապես: Չունեն, հասկանո՞ւմ եք, թե չէ ուրախ կլինեին, ուղղակի առիթ են ման գալիս ու չեն գտնում: Բոստանջյանի հայտարարությունից ժամեր անց, իհարկե, ԲՀԿ մամուլի խոսնակը սա անհատ պատգամավորի անհատ կարծիք որակեց` մեղմելով հայտարարությունից առաջացած շոկը: Չնայած շոկ, եսիմ, կա՞ր էլ: Ամիսներ շարունակ շատ բան տեսած մեր լրագրողները (հասարակ քաղաքացին էլ նրանց հետ միասին) սովորել են ԲՀԿ-ից հնչող իրարամերժ հայտարարություններին ու էլ դրանից չեն զարմանում:

Լույսը քիչ առաջ է բացվել: Հեռապատկերը ամբողջովին ծածկված է սպիտակով՝ ձյունով, որը շարունակում է գալ մանր փաթիլներով: Ձյունը խտացված եւ երկնքից իջած լույսն է, որն այնքան առատ է հայաստանյան բնապատկերներում: Եվ չնայած ամպամած է, եւ ձյուն է տեղում, բայց օրն արեւային է թվում. բաժանվելով սպիտակ փաթիլների` արեւն իր լույսով իջել է երկիր եւ ծածկել դաշտը: Ձյունը լռություն է: Չգիտեմ ինչու, երբ ձյուն է գալիս, լռությունը մի տեսակ շեշտված է լինում: Բայց երեւի հենց այդ շեշտվածությունը տարօրինակ ձեւով յուրահատուկ ձայն է տալիս լռությանը: Ձյան լռությունն իրականում ներդաշնակ «բաղաձայնություն է»՝ սիմֆոնիա, գուցե նաեւ երգեհոնի երաժշտություն... Մի սեւ ագռավ համակ ճերմակության մեջ նստած է՝ կպած է ծառի գագաթին, ասես ծառից աճած լինի: Զարմանալիորեն պահում է հավասարակշռությունը, չնայած նստած է բարակիկ ճյուղին՝ հաստ, իրենից գոհ թվացող ագռավ:

Այսինքն՝ երբ ասում եմ, թե ազգային մեր նպատակը պետք է լինի ուժեղ պետությունը, նկատի ունեմ մի գործիք, որով հնարավոր կլինի լուծել բոլոր խնդիրները, այդ թվում նաեւ՝ ցեղասպանության ճանաչման հարցը։

Շատերը թե՛ Հայաստանում եւ թե՛ հատկապես Սփյուռքում ցեղասպանության ճանաչումը ազգային գերագույն նպատակ են համարում, բայց փորձը ցույց է տալիս, որ անցած քսան տարում մեծուփոքր ճանաչումներին զուգահեռ՝ մեր պետությունը չի ուժեղացել։ Ճանաչումները չեն խոչընդոտել պետության ուժեղացմանը, բայց, ինչպես տեսնում ենք, չեն էլ նպաստել։

Եւ սա ցույց է տալիս, որ երկու նպատակները՝ ուժեղ պետություն եւ ցեղասպանության ճանաչում, առանձին են եւ ոչ մի կապ չունեն իրար հետ։ Իսկ կապի այս բացակայությունը ցեղասպանության ճանաչման նշանակությունը նվազեցնելով իջեցնում է self employment-ի մակարդակի, ինչը մեզանում ընդունված է կոչել անհատ ձեռներեցություն։

«Պուտին» ակումբի բացումը Արմքոմեդիի տղերքի կողմից, թերեւս, տարվա սկզբի լավագույն հասարակական գործողությունն էր: Իրոք, երբ մի երկու շաբաթ առաջ լուր տարածվեց, թե Երեւանում բացվելու է «Պուտին» ակումբը (խոսքն առաջին, այսպես ասած, իսկական «Պուտին»-ի մասին է, որի նախաձեռնողը ինչ-որ «Համահայկական միջազգային երիտասարդական կենտրոն» էր՝ տնաշեններն էնպես էլ ճոռոմ անուններ են ընտրում, որ մարդ քրտնում է` մինչեւ հիշում ու գրում է), մի տեսակ ծանրություն իջավ, չասեմ` հայոց սեգ լեռներին, բայց գոնե ավելի թեթեւաբարո հայոց դաշտերի վրա: Կատակը մի կողմ, ի՞նչ մտածես, երբ մարդիկ ամենայն լրջությամբ ուզում են բացել մի ակումբ, որի նպատակներից էր, եթե ճիշտ եմ հիշում, Պուտինի մտքերի ժողովրդականացումը հայ-ռուսական հարաբերությունների շուրջ, ընդհանրապես՝ նրա գաղափարների եւ ծրագրերի եւ նման այլ պայծառ բաների մասին ծանուցումը (ընդ որում, չեմ էլ հարցնում, թե Պուտինի ծրագրերը ի՞նչ կապ ունեն Հայաստանի հետ, ինչո՞ւ ոչ, ասենք, Տոդոր Ժիվկովի ծրագրերը):

Տրիումֆը եթերում
Օրինագծի ընդունման պրոցեսին ուղիղ եթերում հետեւում էր ամբողջ ազգս: Բա որ ասում եմ` եթե ուզում են, կարողանում են աշխատել, չե՛ք հավատում: «Երկիր Մեդիան», «Արմնյուզը» ուղիղ եթերում ժամեր շարունակ ցուցադրեցին այն բարոյական ու մտավոր տվայտանքները, որոնց իրենք իրենց ենթարկեցին ֆրանսիացի պատգամավորները օրենքն ընդունելուն նախորդող ժամերին:

Պատգամավորները խոսում ու խոսում էին, տանջվում էին իրենք ու մեզ էլ տանջում էին իրենց հետ, քանի որ մեր թարգմանիչների որակն, այնուամենայնիվ, դեռ շատ հեռու է բավարար կոչվելուց: Հաջորդ օրը պարզ դարձավ, որ նույնիսկ միջազգային ալիքներ են «Երկիր Մեդիայի» միջոցով հետեւել օրենքի ընդունման ամբողջ ընթացքին: Օրենքի ընդունումից հետո Հայաստանում մեծ ոգեւորություն տիրեց:

Անցավ Ղարաբաղյան կարգավորման օրակարգով Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Ռուսաստանի  նախագահների հերթական հանդիպումը: Հայ քաղաքագիտական միտքը հերթական անգամ հորանջեց՝ «սպասելիքներ չկան այդ հանդիպումից», «ոչինչ չի փոխվի», ու իրենից գոհ քաշվեց ղրաղ՝ պարտքը կատարած մարդու պես: Իրոք, ոչինչ չփոխվեց, մանավանդ որ ազգիս բոլոր իմաստունները պահպանեցին իրենց դիրքերն ու համբավները: Կգա առճակատման կարգավորմանը նվիրված հաջորդ հանդիպման ժամանակը, եւ փութկոտ լրագրողները հերթական ասուլիսի ժամանակ նույն հարցը կուղղեն խոկուն փորձագետին եւ, նույն պատասխանը ստանալով, ջանասիրաբար կգրանցեն` տեղեկացնելով ազգիս, որ այսինչ հայոց մեծը կարծիք հայտնեց, թե... Կյանքը ուրախ է եւ զվարթ: Ձեւական տեսակետից ամեն բան նորմալ է:

Ներհայաստանյան անհեռանկար քաղաքական իրարանցման, արտագաղթի ծավալների ահագնացող աճի, ինքնասպանությունների պարբերականության,  ցածրարժեք բնազդների եւ բարքերի հրավառության մեջ Հայաստանին բաժին ընկած երկնակտորում թանձրանում է անհուսության եւ անզորության հեղձուկը, որը, աստիճանաբար դուրս մղելով մթնոլորտի թթվածինը, խորանում է` անհատներից անցնելով զանգվածներին` նրանց դատապարտելով շնչահեղձության: Տարիներ շարունակ կուտակված հասարակական բողոքը, անհամաձայնությունն իշխանության եւ ընդդիմության հետ, ելք են որոնում եւ չգտնելով այն` խեղդամահ են լինում:

Ես նայում եմ ինքնակեղեքվող այս հանրությանը եւ հրաժարվում եմ հավատալ, որ նա անհուսությունից համակերպվել է սեփական երկրում զանգվածային այս ինքնասպանության հետ: Ես խոսում եմ փոփոխություններից հույսը կտրած այս հանրության հետ եւ հրաժարվում եմ հավատալ, որ փոփոխությունների դարպասներն այլեւս կողպված են: Ես գոռում եմ փոփոխությունների հանդեպ վեհերոտ այս հասարակության ականջին, բայց նա հրաժարվում է լսել ու հավատալ, որ այդ փականների բանալիներն իր գրպանում են:

Ես հրաժարվում եմ հավատալ, որ այս անհուսության եւ անզորության հեղձուկն, ի վերջո, ինձ էլ կհասնի: 

«Սենատի որոշ անդամներ հանդես եկան առարկություններով... Սենատորներ Մուտեն, Լյամարզելը եւ Ֆլանդենը սուր քննադատության ենթարկեցին... պայմանագիրը, քանի որ դա առհասարակ չի երաշխավորում քրիստոնյաների իրավունքները: Վերջին հռետորը հիշեցրեց «պատերազմի տարիներին հայերի մարտիրոսության», դաշնակիցների գործին նրանց աջակցության մասին՝ այն հայերի, որոնք ֆրանսիական դրոշի ներքո էին կամ մարտնչում էին ռուսական բանակներում: Հիշեցնելով սենատին նախագահ Պուանկարեի 1919-ի փետրվարին տրված խոստումները, Ֆլանդենը քննադատում էր կառավարությանը այն բանի համար, որ այդ խոստումներից ոչ մեկը չի արտացոլվել... պայմանագրի մեջ»:

Մեկը մի կատակ էր արել, թե իբր Լեզվի տեսչությունը սեքս բառը հայերեն թարգմանել է «հաճույքաճղտիկ»՝ բավականին անշառ-անմեղ մի կատակ իրականում, որի վրա կարելի էր մի քիչ ժպտալ ու անցնել առաջ, բայց արի ու տես, որ սա դարձավ հայոց պատմություն, ու մի երկու օր հայկական ինտերնետի կեսն իր բանուգործը թողած` ստիպված էր զբաղվել այդ հույժ «կարեւոր» եւ «վստահելի» «լուրի» հերքմամբ: Ինչո՞ւ այդպես: Առաջին հայացքից թվում է, որ ցանկացած, չասեմ` բանական, ասեմ ավելի լավ է՝ մի քիչ խելքը գլխին եւ չափահաս կամ նույնիսկ, ինչո՞ւ ոչ, հաճույքաճղտիկային հասունացման փուլը բարեհաջող մտած եւ ավարտած մարդ միանգամից կարող էր կռահել, որ սա ընդամենը կատակ է եւ ոչ ավելին, նույնիսկ եթե կատակ անողը տակը մեծ տառերով չի գրել «հատուկ չարթնացածների համար»՝ «կատակ»:

Ի՜նչ երջանկություն
Ուրեմն էս մեր լրագրողներին լրիվ բավարարում է իշխանության վարած քաղաքականությունը: Ինչ ուզում է անի` միշտ կարժանանա նրանց խանդավառ աջակցությանը: Վարորդներին պարտադրում է ամրագոտի՞ կապել` սպառնալով տուգանքով, այ ապրի ինքը, ինչքա՜ն է մտածում բնակչության ապահովության մասին, մի քանի մանր ու մեծ չինովնի՞կ է ձերբակալում մի 100 դոլար կաշառք վերցնելու համար, հերոս է, հերո՛ս, այսպես որ գնա, երկիրը կմաքրի կոռուպցիայից, փողոցներում տեսախցիկ ու արագաչա՞փ է տեղադրում, դրանից էլ լավ բա՞ն, ապրեք ու ուրախացեք, Գելափին էլ տեղյակ պահեք, թող ձեզ էլ հաշվի երջանիկների մեջ, Հանրային խորհո՞ւրդ է ստեղծում, ապրի ինքը, հեսա բոլոր հարցերը կլուծի էդ խորհրդի միջոցով, էթիկայի հանձնաժողո՞վ է ստեղծում, էդ արդեն վերջն է, ո՞ր մի չինովնիկը ռիսկ կանի սրանից հետո անաշխատ եկամտով ապրել, եթե գիտակցում է, որ իրեն մի քանի զույգ 700-600 հազար դրամ աշխատավարձ ստացող աչքեր են հետեւում:

Սիրելի հայրենակիցներ, առաջարկում եմ ձեզ կրեածիվ մոնիթորինգի մի գլոբալ պրոյեկտ: Այս նախադասության մեջ ամենազարմանալին կարելի է համարել այն, որ բոլորդ էլ, կարծում եմ, հասկացաք, չնայած վերջին չորս բառն իրականում ոչ մի իմաստ չունեն հայերենում: Ավելի զարմանալի կարելի է համարել այն, որ նմանօրինակ բառօգտագործումը ոչ միայն ընդունված է մեր հրապարակային խոսքի մեջ, այլեւ նույնիսկ գիտականակերպի եւ պրեստիժայինի համարման կարող է հավակնել: Միանգամից ասեմ, որ այստեղ հարցը եզրերի հայացումը չէ, որն առանձին թեմա է: Հայացնել կարելի է մի եզր կամ բառ, որն իրապես նոր իմաստ, նոր երանգ կամ նոր երեւույթ եւ հասկացություն է արտահայտում: Ասենք, կարելի է հայացնել տելեւիզոր կամ տելեֆոն բառերը, դիսկուրս կամ պարադիգմա եզրերը, բայց չի կարելի հայացնել բառեր, որոնք հայերենում, ինչպես ցանկացած գրական տեւական ավանդույթ ունեցող լեզվում, ի սկզբանե կան:

Ասում են (տեղեկության աղբյուրս տվյալ դեպքում բնապահպան եւ ազատամարտիկ Ապրես Զոհրաբյանն է), որ դեռեւս ցարական Ռուսաստանի ժամանակ փորձ է եղել շահագործել Թեղուտի հանքը, սակայն գյուղացիներն ընդդիմացել են, եւ նախագիծը տապալվել է ցարի միջամտությամբ: Այն ժամանակվանից շատ ջրեր են հոսել: Այսօր ռուսական եւ սովետական անմիջական գաղութային տիրապետությունից գոնե իրավաբանորեն ազատված Հայաստանում իրականություն է դառնում այն նախագիծը, որը տապալվեց ցարի ժամանակ: Ի՞նչն է խնդիրը: Անկախությո՞ւնն է մեղավոր, օտար տիրապետության ժամանակ ավելի լա՞վ էր: Սա հարցի ամենահեշտ, բայց մեծ հաշվով ոչինչ չբացատրող պատասխանը կարող էր լինել: Նույն Ապրեսի միջոցով շատ հաջող մի եզր յուրացրեցի՝ էկոգաղութացում: Ինչու՞ գաղութացում, եթե առերեւույթ անկախ երկիր ունենք:

Եւ գուցե դա էր պատճառը, որ հիշեցի գավառական քաղաքներից մեկում վերջերս տեսած մի ցուցանակ։ Փայտ ու թիթեղից պատրաստված տնակի վրա ձեռագիր մեծ-մեծ տառերով գրված էր. «Դագաղի վաճառք»։

Հիմա կհարցնեք՝ խնդալու ի՞նչ կա, հատկապես որ գործ ունենք մարդու վախճանի եւ դրանից բխող անհարմարությունների, այդ թվում նաեւ՝ վշտի հետ։ Խնդալուն, ասեմ, ոչ թե վաճառքի ենթակա առարկան է, այլ վաճառքի փաստն՝ ինքնին, քանի որ ակնհայտ է ու միանգամայն պարզ, որ դագաղը չի կարող վարձով տրվել, ոչ էլ կարող է տրամադրվել ժամանակավոր օգտագործման նպատակով։

Իհարկե, միշտ էլ կարելի է ասել, որ մեղավոր են լրագրողները, որոնք իրոք որոշ դեպքերում կարող են ոչ միայն աղավաղել իմաստները, այլեւ չտարբերել կարեւորը երկրորդայինից կամ էլ առհասարակ չհասկանալ` ինչի մասին է խոսքը: Բայց համոզված եմ, որ խնդիրը միայն լրագրողները չեն: Անուններ չտալով՝ որոշ օրինակներ բերեմ: Ահա, հայտնի համարվող հոգեբանի մամլո ասուլիսի մասին երկու նյութերից քաղվածքներ: Ամանորյա պայթուցիկները կարող են վախ առաջացնել երեխաների մոտ. եթե մարդը շատ է ուտում, ապա իրեն ծանր է զգում, եւ դա ազդում է տրամադրության վրա. եթե օրգանիզմը ծանրաբեռնված է, ապա դա կարող է դառնալ վատ ինքնազգացողության պատճառ. սթրեսի պատճառ կարող են լինել նաեւ ամանորյա ծախսերը: Այս ամենն, իհարկե, ինքնին ճիշտ է, սակայն թեթեւակի կասկած ունեմ, որ նման դարակազմիկ հայտնագործություններ ավետելու համար չարժե հատուկ մամլո ասուլիս հրավիրել:

Ինչի՞ց է սկսվում տոնը
Տոնը սկսվում է նախատոնական օրերից, ո՞վ չգիտի, եւ երբեմն նախատոնական օրերը ավելի մեծ հաճույք կարող են պատճառել, քան տոնն ինքնին, իսկ հայկական հեռուստաալիքները նախատոնական օրերին քնած էին: Ներառյալ ամսի 31-ի երեկոն, ոչինչ չէր վկայում այն մասին, որ ժամեր անց Ամանոր է: Հայ հեռուստադիտողին շարունակում էին սերիալներ հրամցնել, ու նա, տոլմա փաթաթելով, շարունակում էր լացել սերիալների արդեն հարազատ դարձած հերոսների հետ: «Հ1»-ով «Աննա» էր, «Շանթ»-ով` դրսից ներմուծված սերիալներ, «Արմենիան» դեռ փնտրում էր կյանքի համն ու իր տղամարդուն: Էդպես սահուն մոտեցանք բուն տոնին, որը նախատոնից ոչնչով լավը չէր, եթե չասենք ավելին: Բայց մինչեւ այդ...