Տնտեսություն

Այս օրերին շարունակ ազդարարվում է, թե կառավարությունը որոշել է հողօգտագործողներին ազոտական պարարտանյութ տրամադրել` մեկ պարկը 6 հազար դրամով, շատ ավելի էժան, քան նրանք ձեռք էին բերում նախկինում: Այդ մասին լսում է նաեւ գյուղացին, բայց պարզվում է, որ իրականում նրանից ավելի մեծ գումար են պահանջում: Նման ահազանգ ստացանք Շիրակի մարզի Ազատան գյուղից: Ըստ այդմ, գյուղի բնակչությանը տեղական իշխանությունները հայտնել են, որ պարարտանյութը կարժենա 6 հազար 500 դրամ: Մեկնաբանելով այս տեղեկությունը` Ազատանի գյուղապետ Վարդան Իկիլիկյանը մեր թղթակցի հետ զրույցում ասել է, որ համայնքի տեղեկատվական տախտակների վրա գրված է, թե պարարտանյութը 6 հազար դրամ արժե` առանց տրանսպորտի եւ այլ ծախսերի:

Կառավարությունը որոշել է 120 հազար պետական ծառայողների հատկացնել տարեկան 132 հազարական դրամի սոցփաթեթ, որով այդ մարդիկ կարող են վճարել հիպոթեկային վարկի տոկոսների մի մասը կամ գնալ հանգստանալու ՀՀ եւ ԼՂՀ հանգստյան տներում, կամ` վճարել ուսման վարձ, կամ էլ` վճարել բուժսպասարկման համար: Իհարկե, գումարը մեծ չէ` յուրաքանչյուր պետական ծառայողի հաշվով ամսական ընդամենը 11 հազար դրամ է, այն էլ` ոչ կանխիկ: Այսինքն, այդ փողը պետական ծառայողը չի տեսնելու` ստացած որեւէ ծառայության դիմաց ծառայություն մատուցողը գումարը փոխանցումով ստանալու է հենց բյուջեից: Այս գումարով ուսման վարձը ամբողջությամբ հոգալ հնարավոր չէ: Այդ գումարով հնարավոր է նորմալ հանգստանալ, ասենք, Վրաստանում, բայց ոչ Հայաստանում: Դե, իսկ հիպոթեկային վարկերի տոկոսների մասին էլ չխոսենք` ամսական պահանջվող 200-300 հազար դրամի 5 տոկոսն անգամ հնարավոր չէ փակել այդ գումարով: Մնում է, թերեւս, միայն բուժսպասարկումը:

Այս տարվա հունվարին, ըստ ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության երեկ հրապարակած տեղեկանքի, 2011 թվականի համեմատ կյանքը թանկացել է 12.9 տոկոսով, ընդ որում` պարենային ապրանքները թանկացել են 21.4 տոկոսով: Ըստ նույն տեղեկանքի, անցած տարվա դեկտեմբերի համեմատ գները աճել են 3.6 տոկոսով: Սա ամենաբարձր ցուցանիշն է անցած 7 տարիների ընթացքում: Մեկ այլ ուշագրավ ցուցանիշ. ըստ ԱՎԾ-ի` բանջարեղենը եւ կարտոֆիլը 2011 թվականի հունվարի համեմատ թանկացել են 11 տոկոսով, միրգը` 25 տոկոսով, մսամթերքը` 10 տոկոսով, ձկնեղենը` 3.2 տոկոսով... Մի խոսքով, կյանքը շարունակում է թանկանալ աննախադեպ տեմպերով: Թե ուր կարող են հասնել գները, դժվար է նույնիսկ պատկերացնել: Ամենաուշագրավն այն է, որ ՀՀ կենտրոնական բանկը պաշտոնապես արձանագրում է, թե գների բարձրացումը ամենեւին պայմանավորված չէ մարդկանց գնողունակության աճով: Ընդհակառակը` գնողունակության աճ տեղի չի ունենում: Նույն ԿԲ-ն պաշտոնապես արձանագրում է նաեւ, որ գների բարձրացումը պայմանավորված չէ նաեւ արտաքին շուկաների ազդեցությամբ:

Առաջին հայացքից շատ գեղեցիկ է հնչում: Կառավարությունը գյուղացիներին էժան դիզվառելիք է վաճառելու: Ըստ որոշման նախագծի, գյուղացիներին դիզվառելիքը վաճառվելու է լիտրը 350 դրամով` այն դեպքում, երբ այսօրվա գինը 440 դրամ է: Շատ մեծ երեւակայություն պետք չէ` կռահելու համար, թե ինչ է կատարվելու այդ էժան վառելիքի հետ: Դրա մի մասը, բնականաբար` չնչին մասը, իրոք հասնելու է նպատակին, այսինքն` այրվելու է տրակտորների շարժիչներում, իսկ մեծ մասը հայտնվելու է ազատ վաճառքում` լիտրը, ասենք, 400 դրամով: Հիմա` հերթով: Դիզվառելիքի գնի մի մասը սուբսիդավորելու համար կառավարությունը իր պահուստային ֆոնդից պետք է հատկացնի ավելի քան 1.3 մլրդ դրամ (մոտ` 3.4 մլն դոլար):

Ինչպեսեւ կանխատեսել էինք, 2011 թվականի բյուջեն թերակատարվել է: Ըստ ՀՀ ֆինանսների նախարարության ներկայացրած նախնական տվյալների, անցած տարվա պետական բյուջեի եկամուտները կազմել են 848 միլիարդ 97 միլիոն դրամ, այնինչ, ըստ 2011 թվականի պետական բյուջեի նախագծի, եկամուտները պետք է կազմեին 852 միլիարդ 440 միլիոն դրամ: Այլ կերպ ասած, բյուջեն թերակատարվել է ավելի քան 4 միլիարդ դրամով: Թերակատարվել է նաեւ բյուջեի ծախսային մասը: Նախատեսված ավելի քան 1 տրիլիոն դրամից ծախսվել է միայն 967 միլիարդ 849 միլիոն դրամը: Այսինքն, ծախսերի մասով թերակատարումը եղել է մոտ 34 միլիարդ դրամ: Նշենք, որ բյուջեի թերակատարված եկամուտներին այս տարի ավելացվելու է եւս 64 միլիարդ դրամ, այսինքն` պետական բյուջեի եկամուտները 2012 թվականին պետք է կազմեն ավելի քան 911 միլիարդ դրամ:

Երեկ ՀՀ պետեկամուտների կոմիտեն արձագանքել է մեր թերթի հրապարակումներից մեկին, ըստ որի` առաջիկայում բարձրանալու են Չինաստանից Հայաստան ներկրվող ապրանքների հսկիչ գները: ՊԵԿ-ը իբր հերքել է մեր հրապարակած տեղեկությունը, հայտնելով, թե դա չի համապատասխանում իրականությանը: Մյուս կողմից, սակայն, ՊԵԿ-ը պարզաբանել է. «Պարզապես համակարգում ընթանում է մաքսային հսկողության նոր մեխանիզմների շարունակական կատարելագործում, որն ուղղված է հիմնականում այն արտաքին տնտեսական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտներին, ովքեր փորձեր են անում, օգտվելով պարզեցված ընթացակարգերից, շրջանցել օրինական դաշտը: Մասնավորապես, այսպես կոչված, «տուրիստական բեռների» անվան տակ փորձ է արվում նաեւ բարձրարժեք բեռներ տեղափոխել` դրանք ձեւակերպելով որպես էժանագին ապրանք»: Այլ կերպ ասած, ոչ թե հսկիչ գներն են բարձրանալու, այլ «նոր մեխանիզմների շարունակական կատարելագործում է» իրականացվելու, որի արդյունքում, կարելի է չկասկածել, Չինաստանից ներկրվող ապրանքներից ավելի շատ է հարկ գանձվելու, քան մինչ այժմ: Մաքսային ծառայությունը, ի հեճուկս Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության պահանջների, ներկրվող ապրանքները մաքսազերծելու համար հիմնականում որպես հիմք ընդունում է ոչ թե ներկրողի ներկայացրած հաշիվ ապրանքագիրը (ինվոյսը), այլ ինքն է որոշում, թե ինչ գին սահմանի, ըստ այդմ էլ` մաքսազերծում է ապրանքը: Սա իրականացվում է հիմնականում անհատ ձեռներեցների եւ փոքր ընկերությունների ներկրած ապրանքների դեպքում: Անկախ նրանից, թե ինչ անվան տակ են բարձրացվելու հարկերը, արդյունքը լինելու է նույնը, այսինքն` տուժելու են փոքրածավալ ապրանքներ ներկրող գործարարները:

Վերը բերված գծապատկերներում ներկայացված է մի քանի լայն սպառման մթերքների գների փոփոխությունը մեկ տարվա ընթացքում` անցած տարվա հունվարի 15-ից մինչեւ այս տարվա հունվարի 15-ը: Ներկայացված են ապրանքների մեծածախ գները` այն գները, որոնցով փոքր ու միջին խանութները ստանում են այդ ապրանքները իրենց մատակարարներից: Արդյունքը, ճիշտն ասած, այնքան էլ համահունչ չէ մեր պաշտոնյաների դեմքերի երջանիկ արտահայտություններին: Գները շատ ավելի շատ են աճել, քան արտացոլված է գնաճի պաշտոնական ցուցանիշում: Գծապատկերներում բերված յուրաքանչյուր մթերքի անվանման կողքին նշված է, թե քանի տոկոսով է տվյալ մթերքը թանկացել 2010 թվականի հունվարի 15-ից մինչեւ 2011 թվականի հունվարի 15-ը:

Մաքսայինը որոշել է վերանայել Չինաստանից ներկրվող ապրանքների հսկիչ գները եւ վերանայելու է, բնականաբար, բարձրացման ուղղությամբ: Ի՞նչ է սա նշանակում: Եթե նախկինում դուք Չինաստանից, ասենք, աթոռ էիք ներկրում, ապա դա մաքսազերծելիս մաքսավորները արձանագրում էին, որ դրա հսկիչ գինը, ասենք, 10 դոլար է: Այդ դեպքում դուք վճարում էիք 2 դոլար ավելացված արժեքի հարկ, եւս 1 դոլար մաքսատուրք, եւ աթոռը մաքսազերծված է: Ըստ մեր աղբյուրների, հավանաբար հենց փետրվարի 1-ից հսկիչ գինը կարող է բարձրանալ 10-20 տոկոսով: Այսինքն, այդ նույն աթոռի հսկիչ գինը 10 դոլարից կդառնա 11 կամ 11.5 դոլար: Իսկ դա նշանակում է, որ ձեր ներկրած աթոռը մաքսազերծելու համար, ընդհանուր առմամբ, պետք է վճարեք ոչ թե 3 դոլար, ինչպես մինչ այժմ, այլ արդեն մոտ 3.5 դոլար: Մի աթոռի մեջ մաքսազերծման ծախսի մեծացումը այնքան էլ մեծ չէ, բայց 10 կամ 100 աթոռի մեջ արդեն զգալի է: Իսկ եթե հաշվի առնենք, որ տարեկան Չինաստանից ներկրվող ապրանքների ընդհանուր ծավալը կազմում է մոտ 400 միլիոն դոլար, ապա պատկերը ավելի հստակ կդառնա: Հսկիչ գների բարձրացման արդյունքում, կոպիտ հաշվարկներով, ՀՀ պետբյուջե կմուտքագրվի մի 20 միլիոն դոլար ավելի գումար:

Բայց ամեն անգամ սխալվում ես: Յուրաքանչյուր հաջորդ հրապարակումը գերազանցում է նախորդին` գույների հյութեղությամբ: Ասվածի վառ ապացույցը ԱՎԾ-ի` երեկ հրապարակած «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը բնութագրող ընթացիկ-օպերատիվ ամփոփմամբ ստացված նախնական հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշները 2011 թվականի հունվար-դեկտեմբերին» զեկույցն է: Պարզվում է, որ անցած տարվա ընթացքում մեր երկրի տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը (ՏԱՑ) կազմել է 5.9 տոկոս: Տնտեսական ակտիվության ցուցանիշի աճը, իհարկե, նույնը չէ, ինչ որ համախառն ներքին արդյունքի կամ որ նույնն է` տնտեսական աճի ցուցանիշը, բայց շատ մոտ է դրան: ԱՎԾ-ն ՀՆԱ-ի աճի փոխարեն, անցած տարվա հունվարից սկսած, ներկայացնում է ՏԱՑ-ի աճի ցուցանիշը: Եւ ուրեմն, ըստ ԱՎԾ-ի, այդ ցուցանիշը կազմել է մոտ 6 տոկոս:

«Առաջիկայում կձեւավորվի արդյունաբերական բարձրագույն խորհուրդ, որը կղեկավարի ՀՀ վարչապետը, եւ այդ խորհրդի կազմում կընդգրկվեն ինչպես պետական կառավարման ղեկավարները եւ ոլորտի ղեկավարները, այնպես էլ մասնավոր հատվածի ներկայացուցիչները: Նախատեսում ենք ներգրավել նաեւ արդյունաբերական միությունները, միջազգային կարեւորագույն կառույցների ղեկավարներին...»,- բավականին խրոխտ տոնով հայտարարեց նախարարը: Հիմա պատկերացրեք, թե ինչ կազմով է նիստ անելու այդ «բարձրագույն խորհուրդը»: Նիստը վարելու է Տիգրան Սարգսյանը, կողքերը նստելու են մեր նախարարները, դահլիճի առաջին շարքերում մեր «արդյունաբերական միությունները», իս

Այդ դեպքերում կառավարությունը սահմանում է ժամկետ, ասենք` 1 տարի կամ 3 տարի: Այսինքն, եթե դուք ուզում եք, ասենք, աթոռ արտադրել, որի արտահանման հավանականությունը մեծ է, եւ այդ արտադրանքի համար ձեզ պետք է 300 միլիոն դրամը գերազանցող արժեքով հաստոցներ, ապա կարող եք դիմել կառավարությանը, որպեսզի այդ ներկրվող սարքավորման ԱԱՀ-ն վճարեք ոչ թե հենց ներկրելիս, այլ, ասենք, 2 տարի անց: Գաղափարը շատ լավն է: Եւ դա կառավարությունը բազմիցս օգտագործել է իր PR-ի համար: Բայց ուրիշ բան է գաղափարը, եւ բոլորովին ուրիշ` դրա իրականացումը: Սկզբում ամեն ինչ նորմալ էր: Մի քանի` իրոք հեռանկարային ընկերություններ օգտվեցին այս արտոնությունից: Հետո կամաց-կամաց համը դուրս եկավ: Այդպիսի արտոնություններ սկսեցին տալ` ում պատահի: Օրինակ` Սեւանի ափին հանգստյան տուն կառուցող մի հայտնի օլիգարխի, որի ստացած հարկային այս արտոնությունը մի քանի անգամ ավելի քիչ գումար էր կազմում, քան նրա ունեցած ավտոմեքենաներից միայն մեկը:

Խանութներին ապրանքներ մատակարարող ընկերությունները խանութպաններին տեղեկացրել են, որ այսուհետ մատակարարվելիք ապրանքների գումարը պետք է փոխանցեն բանկով: Հիմա` ավելի պատկերավոր: Դուք ունեք փոքրիկ խանութ, եւ ձեր մատակարարներից օրական ստանում եք մի 10 հատ թթվասեր, մի 8 հատ մածուն, մի 2 կիլոգրամ երշիկ... Նախկինում դուք ձեր մատակարարին հայտնում էիք, թե ինչի ապրանքից ինչքան է պետք, նա բերում էր, կանխիկ վերցնում էր փողը, տալիս ու ստանում համապատասխան փաստաթղթերը եւ վերջ: Իսկ հիմա դուք պետք է ամեն օր տեղեկացնեք ձեր մատակարարին, թե ձեզ որ ապրանքից ինչքան է պետք, նա ասի, թե այդ ամենի համար որքան պետք է վճարեք, գնաք բանկ, մատակարարի հաշվին իրականացնեք վճարում, սպասեք, որ մատակարարը ստանա վճարման հավաստագիրը եւ բերի ձեր ուզած ապրանքը: Երբ այս պատկերը ներկայացնում ես գրավոր կամ բանավոր, այնքան էլ սարսափելի չէ: Բայց երբ պատկերացնում ես, թե ինչ է տեղի ունենում գործնականում, պարզապես փշաքաղվում ես:

Միացյալ ազգերի կազմակերպությունը հրապարակել է «Համաշխարհային տնտեսության իրավիճակը եւ հեռանկարները 2012 թ.» ամենամյա զեկույցը, որում բավական հոռետեսական սպասումներ են արձանագրվում համաշխարհային տնտեսության համար: Ըստ զեկույցի, մեծացել է համաշխարհային տնտեսության անկման ռիսկը: Եւ հենց այս տեսանկյունից էլ կանխատեսումներ են արված ԱՊՀ երկրների եւ Վրաստանի համար, որոնք ներկայացված են առանձին կետով: Ըստ ՄԱԿ-ի փորձագետների, հումքի գների նվազումը կբերի նրան, որ կկրճատվեն ՌԴ-ից եւ Ղազախստանից ԱՊՀ երկրներ ուղղվող կապիտալի հոսքերը: «Որոշ երկրներում ֆինանսական սեկտորը նախկինի պես շարունակում է անկայուն մնալ, ինչն էլ հանգեցնում է ներքին պահանջարկի նվազեցմանը: Հոռետեսական կանխատեսումներով՝ ԱՊՀ երկրներում տնտեսական անկում է սկսվելու, իսկ այդ երկրների ՀՆԱ-ն միջինը 2%-ով նվազելու է: Ընդ որում, ամենաշատը տուժելու է ՌԴ-ի տնտեսությունը, որի ՀՆԱ-ն 3,6%-ով նվազելու է»,- կանխատեսում են ՄԱԿ-ի փորձագետները: Իսկ Հայաստանի համար 2012-ին կանխատեսել են ՀՆԱ-ի, լավագույն դեպքում, 4.1%, իսկ 2013-ին` 4.7% աճ: Վրաստանի համար կանխատեսվել է, համապատասխանաբար, 5 եւ 4.7% աճ, Ադրբեջանի համար` 4 եւ 3.9% աճ, Ղազախստանի համար` 5.8 եւ 5.9% աճ, Տաջիկստանի համար` 5.7 եւ 6% աճ, Ղրղզստանի համար` 5.4 եւ 5% աճ, Թուրքմենստանի եւ Ուզբեկստանի համար ե՛ւ 2012-ին, ե՛ւ 2013-ին` 7-ական % աճ:

Հանձնաժողովն այդ տուգանքը հիմնավորել էր նրանով, որ նշված ընկերությունները որոշ կաթնամթերքների արտադրության համար կոկոսի յուղ են օգտագործել, ինչը չի թույլատրվում գործող չափանիշներով: Այս որոշումից հետո բոլոր 3 ընկերությունների ներկայացուցիչներն էլ հայտարարեցին, թե անպայման բողոքարկելու են որոշումը, քանի որ հանձնաժողովը ակնհայտ խախտումներ է թույլ տվել «ապացույցներ» հավաքելիս, եւ որ իրենց արտադրած կաթնամթերքը համապատասխանում է գործող բոլոր չափանիշներին: Գործարար շրջանակներում շրջող լուրերի համաձայն, բացառված չէ, որ ընկերությունները այնուամենայնիվ չբողոքարկեն հանձնաժողովի որոշումը: Ամենաուշագրավն այն է, որ դա ամենեւին պայմանավորված չէ նրանով, որ ընկերություններն ընդունում են հանձնաժողովի ճշմարտացիությունը:

Եթե մեկ նախադասությամբ ամփոփենք ՊԵԿ պաշտոնյայի ասածները, ապա կհանգենք հետեւյալ մտքին. «Հայաստանում խոշոր հարկատուները տարեցտարի ավելի շատ հարկեր են վճարում: Ընդհանուր հավաքագրված հարկերի մեջ խոշորների կողմից վճարված հարկերի տեսակարար կշիռը վերջին տարիներին 35-40 տոկոսից հասել է 60 տոկոսի»: Սրանով Պետեկամուտների կոմիտեն ուզում է ասել, թե խոշոր հարկատուները ավելի շատ են մասնակցում բյուջեի ձեւավորմանը, ավելի շատ են իրենց վրա վերցնում հարկային բեռը, ավելի քիչ են ստվերում աշխատում եւ այլն: Իրականում, սակայն, գործ ունենք թվերի պարզագույն մեքենայության հետ: Հիմա զինվենք համբերությամբ եւ ուսումնասիրենք մի քանի թվեր: Առաջին մեքենայությունը, որի հետ գործ ունենք` այն է, որ ՊԵԿ-ը համադրում է անհամադրելի թվեր: